7.2 Achtergrond en ratio

In vergelijking met het verlofstelsel van artikel 410a Sv heeft artikel 80a RO een rijke voorgeschiedenis. Deze begint bij de invoering van de mogelijkheid voor verkorte motivering in cassatie (thans artikel 81 RO).1 Bij totstandkoming van deze bepaling is uitdrukkelijk een contrast aangebracht met andere oplossingen voor de werklastproblematiek, waaronder verschillende varianten van verlofstelsel.2 Onder verwijzing naar Nederlandstalige wetenschappelijke literatuur over het onderwerp,3 werd in de toelichting gewezen op de nadelen van enig verlofstelsel, onder meer op de moeilijkheid van adequate formulering van een verlofmaatstaf.4 Met invoering van de mogelijkheid tot verkorte motivering heeft de wetgever voorts uitdrukkelijk de nadelen van “een speciale voorinstantie” willen vermijden.5 Omdat in de toelichting wordt verwezen naar zowel vrije toegangsbeoordeling (open maatstaf) als afgescheiden toegangsbeoordeling (speciale voorinstantie), is niet helemaal duidelijk welke bijzondere vormen van toegangsbeoordeling de wetgever in 1988 trachtte af te houden.

Zoals in hoofdstuk 1 is uiteengezet, stelde het kabinet in 1989 evenwel voor om het rechtsmiddel cassatie van een verlofstelsel te voorzien, gekoppeld aan de grootschalige integratie van bestuursrechtelijke rechtspleging in de rechterlijke macht.6 Wat het kabinet in dit verband onder ‘verlofstelsel’ verstond, wordt in de kabinetsnota schetsmatig uiteengezet. In een verlofstelsel dient de Hoge Raad zaken te selecteren op basis van de functies van het rechtsmiddel cassatie, aldus de nota, “zodat alleen die zaken door de Hoge Raad zullen worden beslist die van belang zijn uit een oogpunt van rechtseenheid, rechtsontwikkeling of rechtsbescherming”. Naast deze algemene overweging, die duidt op een vrij verlofstelsel, werd gewezen op (vrije) verlofstelsels in Zweden en de Verenigde Staten die “mits gedegen uitgewerkt” ook in Nederland de werklast zouden kunnen verminderen.7 Dit voorstel is het kabinet op scherpe kritiek komen te staan.8 De oorspronkelijke plannen voor een verlofstelsel in cassatie zijn wellicht daarom niet in wetgeving omgezet. Sindsdien bestaat in parlementaire stukken en wetenschappelijke literatuur weinig aandacht voor verlofstelsels in cassatie. Circa twintig jaar later, in 2008, bracht het rapport van de Commissie normstellende rol Hoge Raad hierin verandering.