4.2.5 Gedeelde verantwoordelijkheid

In de hierboven geschetste concepten van verantwoordelijkheid bij samenwerking, is er steeds sprake van een onafhankelijke (exclusieve) verantwoordelijkheid voor elke actor. Ook als een wrongful act ontstaat uit een gezamenlijke actie, behouden de betrokken landen hun individuele verantwoordelijkheid. Hoewel met dit principe is beoogd dat landen hun verantwoordelijkheid niet kunnen ontlopen, kan het in de praktijk betekenen dat getroffenen niet kunnen achterhalen welke staat voor welke schade kan worden aangesproken. Om dergelijke situaties te voorkomen, is het concept van gedeelde verantwoordelijkheid ontwikkeld, op basis waarvan meerdere staten gezamenlijk verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor dezelfde wrongful act. Dit concept, dat kort wordt behandeld in art. 47 van de ASR, biedt individuen meer mogelijkheden voor het verhalen van schade bij gezamenlijke acties, bijvoorbeeld op het gebied van grenscontrole en migratie. Mede daarom lijkt het beter geschikt voor het vaststellen van aansprakelijkheid bij mondiale grensoverschrijdende samenwerking die tot schade leidt, waar sprake is van een grote mate van onderlinge afhankelijkheid.1 Nollkaemper heeft in zijn SHARES-project uitgebreid onderzoek gedaan naar dit relatief onderontwikkelde concept en de toepasselijkheid ervan.2 Volgens Nollkaemper geldt deze gedeelde verantwoordelijkheid voor a single harmful outcome. De actoren zijn niet, zoals bij de individuele of onafhankelijke verantwoordelijkheid, elk voor een eigen deel aansprakelijk maar dragen volledig verantwoordelijkheid voor de gehele wrongful act. Een wrongful act kan verschillende vormen aannemen en zowel het berokkenen van materiële als immateriële schade aan derden omvatten.3

Gedeelde verantwoordelijkheid kan daarentegen tot slechts een beperkte aansprakelijkheid leiden als door de veelheid van betrokken actoren de mate van verantwoordelijkheid van elke actor erg klein wordt en onvoldoende helder is welke bijdrage de verschillende actoren hebben geleverd aan de wrongful act (the problem of many hands). Om dit te voorkomen, stelt Nollkaemper drie vormen van verantwoordelijkheid voor bij gezamenlijke acties. Ten eerste, in het geval van wrongful acts gepleegd door gezamenlijke organen, is elke betrokken staat verantwoordelijk voor de gehele schade. Ten tweede zijn alle betrokken staten volledig verantwoordelijk als de afzonderlijke individuele acties culmineren in één wrongful act. Ten derde zijn alle betrokken staten volledig verantwoordelijk als meerdere staten deelnemen aan een gezamenlijke actie die resulteert in een wrongful act, ook als de onrechtmatige daad het gevolg is van een handeling van slechts een actor. In dit voorstel wordt een onderscheid gemaakt tussen het toerekenen van gedrag en het toerekenen van verantwoordelijkheid. Volgens Nollkaemper zou bij multilaterale verdragen of afspraken een systeem van monitoring en toezicht op de uitvoering kunnen helpen om het aandeel van afzonderlijke landen in een onrechtmatige daad te identificeren. Het concept van gedeelde verantwoordelijkheid kan met name uitkomst bieden bij mensenrechtenschendingen als gevolg van gezamenlijke acties van landen of van de EU en lidstaten gezamenlijk. Daarbij kan het verschil maken of een actie bestaat uit een fysieke actie (toegang weigeren tot bescherming of overdragen aan een ander land), een overeenkomst (met een derde land of organisatie) of een financiering die leidt tot schending van het vluchtelingenrecht.