8.4.2 De samenwerkingsovereenkomst tussen de verzekeraar en de assurantietussenpersoon

Hieronder bezie ik eerst wat de gevolgen zijn voor een assurantietussenpersoon indien een verzekeraar waarmee hij een samenwerkingsovereenkomst heeft gesloten de rechten en verplichtingen uit verzekeringsovereenkomsten overdraagt aan een andere verzekeraar. Ik ga dus in op de gevolgen voor een assurantietussenpersoon van de overdracht van een verzekeringsportefeuille van de ene verzekeraar aan een andere verzekeraar.1

De samenwerkingsovereenkomst tussen een assurantietussenpersoon en een verzekeraar die rechten en verplichtingen uit verzekeringsovereenkomsten overdraagt aan een andere verzekeraar blijft in beginsel gewoon van kracht. Zonder nadere maatregelen van de overdragende verzekeraar blijft dit een juridische relatie tussen de overdragende verzekeraar en de assurantietussenpersoon. De portefeuilleoverdracht zoals geregeld in de Wft heeft immers uitsluitend betrekking op de verzekeringsovereenkomsten. Andere rechtsverhoudingen, zoals herverzekeringsovereenkomsten gesloten door de overdragende verzekeraar maar dus ook samenwerkingsovereenkomsten met assurantietussenpersonen, gaan niet van rechtswege mee in geval van een portefeuilleoverdracht.2

Bij het beredeneren wat de gevolgen zijn voor een assurantietussenpersoon van portefeuilleoverdracht door de verzekeraar aan een andere verzekeraar, speelt echter niet alleen de samenwerkingsovereenkomst tussen de overdragende verzekeraar en de assurantietussenpersoon een rol, maar ook de regeling van het portefeuillerecht van de assurantietussenpersoon in art. 4:101 e.v. Wft. Van Wijk en De Haan vestigen daar terecht de aandacht op:

We zullen dus eerst moeten bekijken welke rechten art. 4:101 e.v. Wft eigenlijk toekennen aan de assurantietussenpersoon. Het betreft het recht op premie-incasso (art. 4:104 lid 1 Wft), het recht op bescherming tegen willekeurige overboeking (art. 4:103 lid 1 Wft) en het recht op “overdracht” van de portefeuille aan een andere bemiddelaar (art. 4:104 lid 4 Wft). Dit zijn dus de rechten die de assurantietussenpersoon voorafgaand aan de overdracht van de verzekeringsportefeuille door de ene verzekeraar aan een andere verzekeraar jegens de “oude” verzekeraar kan uitoefenen en ná deze portefeuilleoverdracht jegens de nieuwe verzekeraar. Het recht op provisie wordt hier niet genoemd.4 Voor zover de assurantietussenpersoon rechten heeft op provisie zijn dit daarom rechten die onderdeel zijn van de privaatrechtelijke rechtsverhouding tussen de “oude” verzekeraar en de assurantietussenpersoon. Zonder nadere maatregelen van de overdragende verzekeraar blijft die privaatrechtelijke rechtsverhouding tussen de overdragende verzekeraar en de assurantietussenpersoon gehandhaafd. De assurantietussenpersoon kan aan hem door de overdragende verzekeraar toegekende provisierechten na de portefeuilleoverdracht daarom nog steeds uitoefenen tegen de overdragende verzekeraar. De assurantietussenpersoon mag dus in beginsel nog steeds nieuwe verzekeringen sluiten waarvoor hij dan jegens de overdragende verzekeraar aanspraak kan maken op de eventueel overeengekomen afsluitprovisie. Hij kan jegens de overdragende verzekeraar ook aanspraak blijven maken op de eventueel overeengekomen doorlopende provisie voor de tijdens de looptijd van de samenwerkingsovereenkomst tot stand gekomen verzekeringen.

Vanuit het perspectief van de overdragende verzekeraar is dat in beginsel onwenselijk. De overdragende verzekeraar zal er daarom op aansturen dat er ook een contractsoverneming in de zin van art. 6:159 BW plaatsvindt van deze samenwerkingsovereenkomsten.5 De overdragende verzekeraar zal dus ook de samenwerkingsovereenkomsten met assurantietussenpersonen willen overdragen aan de verzekeraar die partij wordt bij de verzekeringsovereenkomsten.6 Het is een voorwaarde voor contractsoverneming dat de wederpartij (hier dus: de assurantietussenpersoon) daaraan medewerking verleent. De polishouder die een opdrachtovereenkomst met de assurantietussenpersoon heeft gesloten, heeft geen zeggenschap over het wel of niet medewerking verlenen door de assurantietussenpersoon.

Indien de verkrijgende verzekeraar al met assurantietussenpersonen werkt, hanteert hij waarschijnlijk een bepaalde model samenwerkingsovereenkomst. Het na contractsoverneming samenwerken met de assurantietussenpersonen van de overdragende verzekeraar op basis van de samenwerkingsovereenkomsten die door de overdragende verzekeraar zijn gesloten, zal dan waarschijnlijk niet zijn voorkeur hebben. De verkrijgende verzekeraar zal de assurantietussenpersonen dan waarschijnlijk nieuwe samenwerkingsovereenkomsten aanbieden, met dien verstande dat hij waarschijnlijk door de overdragende verzekeraar wel gedwongen zal worden bepaalde verplichtingen (zoals bijvoorbeeld ten aanzien van het betalen van doorlopende provisie bij schadeverzekeringen) over te nemen. De overdragende verzekeraar zegt dan de samenwerkingsovereenkomsten met de assurantietussenpersonen op. Er vindt dan schuldoverneming plaats in de zin van art. 6:155 BW.7

Overigens kan ik mij goed voorstellen dat de gedachte dat de “oude” verzekeraar provisie moet blijven betalen aan een assurantietussenpersoon voor een inmiddels aan een nieuwe verzekeraar overgedragen verzekeringsportefeuille vreemd overkomt. Dit is echter wel degelijk de logische consequentie van de gedachte dat de provisieaanspraken tussen verzekeraar en assurantietussenpersoon onderdeel zijn van hun privaatrechtelijke rechtsverhouding. Voor de verzekeraar die zijn verzekeringsportefeuille overdraagt, houden deze verplichtingen pas op per het moment dat hij deze verplichtingen op civielrechtelijk rechtsgeldige wijze overdraagt aan de verkrijgende verzekeraar.

In dit kader is ook van belang dat het recht op doorlopende provisie een beloning of vergoeding is (in welke vorm dan ook) voor de bemiddeling of advisering door de assurantietussenpersoon voor de tot stand gekomen verzekeringen.8 Dit recht is zeker niet uitsluitend een vergoeding voor de premie-incasso waartoe de assurantietussenpersoon op grond van art. 4:104 lid 1 Wft jegens de nieuwe verzekeraar gerechtigd is. Indien de doorlopende provisie alleen een vergoeding zou zijn voor de premie-incasso dan zou men eventueel kunnen betogen, dat het recht op premie-incasso en het recht op doorlopende provisie met elkaar samenhangende rechten zijn jegens de nieuwe verzekeraar. De doorlopende provisie is echter meeromvattend. Dat de doorlopende provisie vaak wordt berekend over de premie die vanaf de ingangsdatum van de verzekering periodiek wordt geïncasseerd, doet daaraan niet af.

Zoals ik hiervoor al opmerkte, is het evenmin zo dat de verplichting van een verzekeraar tot betaling van doorlopende provisie met de instemming van DNB voor de portefeuilleoverdracht overgaat naar de nieuwe verzekeraar. De instemming van DNB betreft alleen de rechten en verplichtingen krachtens de verzekeringen. In een uitspraak uit 1994 heeft de Kantonrechter Tilburg9 destijds wel aangenomen dat het met toestemming van de Verzekeringskamer overnemen door een verzekeraar van schadeverzekeringsovereenkomsten door een andere verzekeraar ook meebracht dat de verplichtingen van die verzekeraar tot betaling van prolongatieprovisie overgingen op de overnemende verzekeraar. Het betrof een situatie waarin de assurantietussenpersoon na een portefeuilleoverdracht door N.V. Brand- en Varia Verzekeringsmaatschappij De Twaalf Gewesten aan N.V. Interpolis Zorgverzekeringen een brief ontving waarin hem werd medegedeeld dat zijn agentschap voortaan een agentschap van de verkrijgende verzekeraar zou zijn en dat de provisie lager zou zijn dan hij gewend was. De rechter was van mening dat de rechten en verplichtingen van de assurantietussenpersoon een “sequeel” vormden van de verzekeringsportefeuille van de verzekeraar. Ik deel deze opvatting niet. Voor wat betreft zijn provisieaanspraken wordt de rechtspositie van de assurantietussenpersoon er mijns inziens door bepaald of al dan niet aan de wettelijke vereisten van art. 6:159 (inzake contractsoverneming) of 6:155 BW (inzake schuldoverneming) is voldaan.

Kort samengevat is de situatie naar mijn mening dus als volgt. In samenwerkingsovereenkomsten tussen bemiddelaars en schadeverzekeraars zijn meestal afspraken over afsluitprovisie en doorlopende provisie opgenomen.1011 De schadeverzekeraar die zijn verzekeringsportefeuille overdraagt aan een andere schadeverzekeraar zal bijvoorbeeld niet belast willen blijven met de verplichting om aan tussenpersonen doorlopende provisie voor al tot stand gekomen verzekeringsovereenkomsten te betalen. Dat is waarom hij zal aansturen op contractsoverneming van de samenwerkingsovereenkomst of anders schuldoverneming van de verplichting om doorlopende provisie te betalen. In geval van schuldoverneming zal de overdragende schadeverzekeraar de samenwerkingsovereenkomsten met de bemiddelaars opzeggen.