3.8.13 Normaalprogramma’s op de rijks- 1916 en openbare hbs 1920

Met de in par. 3.8.8 beschreven voorgenomen invoering van het Normaalprogramma voor de vijfjarige hbs introduceert de regering zeven vakken in de vierde klas, waar de inspecteurs Ten Bruggencate en Coops het nuttiger achten vier vakken, waaronder staatsinrichting, op te nemen in de derde klas. Het voornemen om dit vak in de derde klas te schrappen achten zij onaanvaardbaar. Het curriculum van de hbs-onderbouw is al onvoldoende verbreed voor de vele leerlingen die eindonderwijs genieten’.1 Ze betitelen het programma als ‘Groote-Stadprogramma’ en stellen dat de schoolverlaters ‘geen notie van hunne plichten als staatsburger, geen begrip van de eenvoudigste scheikundige kennis en geen jota van boekhouden hebben geleerd’.2 Het Normaalprogramma op de vijfjarige rijkshbs is in 1916 ingevoerd.3 Staathuishoudkunde en de statistiek, staatsinrichting en handelswetenschappen beschikken elk over één uur in de vierde en vijfde klas. Bij staatsinrichting komt de Grondwet in de vierde klas en het provincie- en gemeentebestuur in de examenklas aan bod.4

De invoering van het Normaalprogramma in 1916 op de vijfjarige rijkshbs leidt - onder ambtelijk protest - tot het onmiddellijk vertrek van Ten Bruggencate als inspecteur van het middelbaar onderwijs.5 De voorstellen zitten hem buitengewoon hoog. ‘Aan staatsinrichting worden drie uur per week besteed. Waarom neemt het Normaalprogramma daarvan één uur af, zodat de schoolverlaters na de 3^e klas niet meer mee krijgen dan een overzicht van het staatsbestuur?’6 De A.V.M.O stelt Kamervragen over deze onverklaarbare inkrimping van uren voor staatsinrichting in een tijd van besliste noodzaak tot democratische vasthoudendheid, waarin kennis van de staatsinstellingen voor iedere burger urgent is.7 De reacties leiden tot aanpassing van het vigerende programma. De adviezen van de Commissie voor de staatswetenschappen voor het Normaalprogramma 1920 om één uur staatsinrichting in de derde, vierde en vijfde klas te geven en van de Vereniging van HBS-directeuren staatsinrichting niet in de examenklas te plaatsen, zijn daarbij meegewogen. Het Normaalprogramma 1920 bepaalt de uren staatsinrichting op één in de derde en vierde klas en twee voor staathuishoudkunde en de statistiek in de examenklas.8 Het Normaalprogramma 1916 op de driejarige rijkshbs - met staathuishoudkunde en boekhouden elk één uur in de examenklas - is in 1920 afgevoerd ten faveure van meer regionale of stedelijke programma's.9

In 1918 merkt docent Mouw op dat gymnasiasten over gebrekkige kennis van de politiek beschikken, omdat zij daarover te weinig onderwijs krijgen.10 Onderwijs in de staatsinrichting van de oude Grieken en Romeinen heeft op het gymnasium prioriteit ten opzichte van de moderne staatsinrichting. Mouw ziet, ‘zodra de regeering11 het belang ervan begrijpt, het oogenblik gekomen het bestuursrecht te behandelen’.12 Staatsinrichting is sinds 1919 op gymnasium verplicht bij geschiedenis13, dat vanaf 1920 op gymnasium-α vier en op gymnasium-β drie wekelijkse uren in de examenklas kent.14 De exameneis is: ‘de kennis van de wording, taak en betekenis der […]staatsorganen’.15

Het Normaalprogramma 1920 bevat dus voor staatsinrichting één wekelijks uur in de derde en vierde klas16, voor staathuishoudkunde en de statistiek in de examenklas twee lesuren en voor handelswetenschappen in de vierde klas één en in de examenklas twee keuze-uren (of twee keuze-uren mechanica).17 In 1920 is met de basistabel van het Normaalprogramma op de openbare hbs het schoolexamen ingevoerd, onder gelijktijdige beëindiging van de door de Commissaris der Koningin (inter)provinciaal georganiseerde examens.18