I.3.14.2 Het voorstel-Halsema over toetsing van wetten aan de Grondwet

In 2012 kwam de hierboven geschetste kwestie in volle omvang terug. Tien jaar eerder maakte het Tweede Kamerlid Halsema een wetsvoorstel aanhangig met het oogmerk om rechterlijke toetsing van wetten aan enkele klassieke grondrechten in de Grondwet mogelijk te maken.1 Op 14 oktober 2004 nam de Tweede Kamer het voorstel aan.2 De Eerste Kamer nam het voorstel pas ruim vier jaar later aan. Pas na de verkiezingen voor de Eerste Kamer van 29 mei 2007 nam de Eerste Kamer op 2 december 2008 het voorstel aan met een zéér krappe meerderheid (37-36).3 Na de verkiezingen was het totaal aantal zetels van de partijen die tegen het voorstel waren (CDA, VVD en SGP) samen net iets kleiner. Op 17 maart 2009 verscheen de verklaringswet in het Staatsblad.4

Na de verkiezingen van de Tweede Kamer op 9 juni 2010 publiceerde de Vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, redelijk snel het verslag op 20 oktober 2010. Deze voortvarendheid stond in schril contrast met de vertraging in de procedure die vervolgens heeft plaatsgevonden. Overigens stopte Femke Halsema zelf in december 2010 met haar politieke activiteiten als Tweede Kamerlid. Sap (GL) nam het voorstel pas in juli 2012 van haar over.5 Een kleine twee jaar later was er weinig beweging onder de initiatiefnemers. In de Vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vroeg Van der Staaij (SGP) op 11 april 2012 aan collega Grashoff (GL) wanneer volgende stappen te verwachten waren met betrekking tot het voorstel in tweede lezing. Woordvoerder van GroenLinks, Grashoff, gaf vervolgens onverbloemd aan dat de politieke verhoudingen niet gunstig waren voor GroenLinks ter realisering van de grondwetsherziening:

Tot zover was er eigenlijk nog niets aan de hand. Dat veranderde twee weken later nadat het kabinet-Rutte I viel vanwege mislukte besprekingen over bezuinigingen tussen de onderhandelaars van de VVD, CDA, en PVV. De regering nam het ontbindingsbesluit op 22 juni 2012 en bepaalde de datum van verkiezingen op 12 september 2012. Het ging hier om een politieke ontbinding. 7 Op 12 september 2012 vonden de verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats.8 In de tussentijd hadden de leden van GroenLinks nog geen stappen ondernomen.9

Pas veel later kwam er weer wat beweging in de behandeling van het voorstel. De Nota naar aanleiding van het verslag werd gepubliceerd op 20 augustus 2014, een krappe vier jaar na het verslag.10 Op 5 maart 2015 behandelde de Tweede Kamer in tweede lezing het voorstel plenair in de eerste termijn. Een gekwalificeerde meerderheid leek op basis van deze behandeling nauwelijks haalbaar.11 Daarna volgde weer een lange radiostilte zelfs tot aan de verkiezingen van 15 maart 2017. Bij de behandeling van een voorstel over het opnemen van een algemene bepaling in de Grondwet in mei 2017 dienden de leden Van der Staaij en Van Raak een motie in om te verklaren dat een verdere behandeling van het voorstel over toetsing van wetten aan de Grondwet ongrondwettig zou zijn.12 De indieners van deze motie baseerden zich hierbij op een kabinetsnotitie van 2009 (ondertekend door minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties), waarin stond dat de Tweede Kamer de behandeling van een voorstel in tweede lezing voortvarend in behandeling moest nemen.13 De Tweede Kamer vroeg op basis van artikel 21a Wet op de Raad van State om een voorlichting van de Afdeling advisering van de Raad van State. Verdere behandeling van deze motie werd aangehouden tot de voorlichting van de Raad van State.14 De Afdeling advisering van de Raad van State stelde in september 2018 dat de Tweede Kamer het voorstel als vervallen moest verklaren.15 De Tweede Kamer verklaarde het voorstel op 9 oktober 2018 daadwerkelijk als vervallen.16 In het hoofdstuk 5, par. 7 ga ik uitgebreider in op deze kwestie. Dan bespreek ik in hoeverre de bovenstaande gang van zaken in tweede lezing problematisch is.