6.3.2.1 Inleidende opmerkingen

195. Ingevolge art. 236 lid 1 Rv hebben beslissingen die de rechtsbetrekking in geschil betreffen en zijn vervat in een in kracht van gewijsde gegaan vonnis, in een ander geding tussen dezelfde partijen bindende kracht. Hieraan is in lid 3 toegevoegd dat het gezag van gewijsde niet ambtshalve mag worden toegepast.1 Uit zowel de tekst van art. 236 Rv als uit de afdeling waarin het artikel is opgenomen – Boek 1 Rv, Titel 2, Twaalfde afdeling (Het vonnis)2 – blijkt dat het alleen voor vonnissen geldt en niet voor beschikkingen gegeven in een verzoekschriftprocedure.3 Het gezag van gewijsde vormt een uitwerking van het adagium ‘Lites finiri oportet’ (vrij vertaald: aan het geschil behoort eens een einde te komen). Beukers merkt hierover op: ‘Indien het leerstuk gezag van gewijsde geen deel zou uitmaken van ons recht, zou een partij keer op keer hetzelfde geschilpunt aanhangig kunnen maken in de hoop dat een voor haar ongunstige beslissing door een volgende rechter zal worden weersproken. Een voor haar gunstige beslissing zou echter door de wederpartij opnieuw ter discussie kunnen worden gesteld. Procederen zou dus zinloos zijn. Er zou geen enkele zekerheid mee kunnen worden gewonnen. Ook voor het functioneren van de rechterlijke macht is het gezag van gewijsde een conditio sine qua non. Zaken moeten definitief kunnen worden afgehandeld. De dossiers op het bureau behoren steeds nieuwe geschilpunten te betreffen.’4 Zoals reeds uiteen is gezet in het vorige tekstnummer, dienen het gezag van gewijsde en de eventuele bewijskracht van uitspraken van elkaar te worden gescheiden. Gezag van gewijsde betreft de binding van geschilbeslissingen en heeft met de bewijskracht van een rechterlijke uitspraak niets van doen. Art. 236 Rv is daarom ook niet geregeld in de afdeling over bewijs.5

196. In het midden de jaren’90 van de vorige eeuw is in de literatuur gediscussieerd over de vraag of art. 67 (oud) Rv eveneens (naar analogie) van toepassing kan worden verklaard op beschikkingen in verzoekschriftprocedures (doorgaans aangeduid als ‘oneigenlijke rechtspraak’).6 Reden voor de verdeeldheid was dat de verzoekschriftprocedure met minder procesrechtelijke waarborgen was omgeven dan de dagvaardingsprocedure. Met name het gemis aan een aantal bewijsregels – in het bijzonder de artikelen 177, 178 (met name lid 2), 192 en 194 Rv (deze bepalingen zijn in 2001 vernummerd7) – maakte dat sommigen, onder wie Gras8, meenden dat in beschikkingen vervatte beslissingen veelal geen gezag van gewijsde konden hebben.

Eind jaren’90 heeft de Hoge Raad twee uitspraken gedaan waaruit blijkt dat hij van oordeel is dat in beschikkingen vervatte beslissingen onder omstandigheden wel gezag van gewijsde kunnen hebben. In zijn beschikking van 30 oktober 1998 overweegt hij dat ‘hoewel art. 67 Rv is geschreven voor vonnissen, [het] zich leent voor analogische toepassing op beschikkingen op verzoekschrift, waarin beslissingen zijn gegeven over een rechtsbetrekking in geschil tussen partij- en.’9 Ook in de uitspraak van 10 september 1999 beslist ons hoogste rechtscollege – onder verwijzing naar zijn beschikking van 30 oktober 1998 – dat art. 67 Rv, hoewel geschreven voor vonnissen, zich leent voor analogische toepassing op beschikkingen waarin beslissingen zijn gegeven over een rechtsbetrekking in geschil tussen partijen. Vermeldenswaard is nog dat uit dit arrest volgt dat beslissingen in beschikkingen ook bindende kracht kunnen hebben in een latere dagvaardingsprocedure.10 De consequentie hiervan is logischerwijs dat het niet van belang is dat aan beide opvolgende gedingen verschillende vorderingen en/of verzoeken ten grondslag liggen, hetgeen overigens in 1992 ook al door ons hoogste rechtscollege is uitgemaakt.11