3.8.4 De Wet op het Hooger Onderwijs 1876

Het Hooger Onderwijs heeft als doel leerlingen ‘te vormen en voor te bereiden tot zelfstandige beoefening der wetenschappen en tot het bekleeden van die maatschappelijke betrekkingen, waarvoor eene wetenschappelijke opleiding vereischt wordt’ (artikel 1 HO-wet) (hierna: HO).1 Deze doelstelling heeft niet geleid tot de invoering van het vak staatsinrichting op het gymnasium - in weerwil van Thorbeckes wens2 -, terwijl het in het eerste ontwerp-Heemskerk (Liberaal) (1868) facultatief is opgenomen.3 De vakken Staatsinstellingen en staathuishoudkunde zijn in het ontwerp-Fock (1869) vermeld, waar het ontwerp-Geertsema (1874) het clustervak staatshuishoudkunde en staatsinstellingen kent.4 Na de behandeling van het tweede ontwerp-Heemskerk (1874) komt, op instigatie van de Tweede Kamer, in 1875 naar analogie van de hbs het gewijzigd ontwerp-Heemskerk met het vak de gemeente-, provinciale- en Staatsinrigting van Nederland (artikel 5 Ontwerp-HO). De Commissie van rapporteurs verkiest staathuishoudkunde boven staatsinrichting.5 Het verworpen amendement-Van der Kaay (Liberale Unie) stelt staatsinrichting facultatief.

Het voorstel van de Commissie van rapporteurs om staathuishoudkunde in te voeren is verworpen bij amendement-Viruly Verbrugge (Liberale Unie)) en het amendement-Teding van Berkhout (AR) over de invoering van het vak staats- inrichting eveneens, omdat ‘De notiën van staatsinrichting bij het historisch onderwijs [kunnen] worden aangebracht’.6 Heemskerk geeft zich niet snel gewonnen en voert in zijn verdediging aan dat ‘het karakter van de geschiedenis geheel anders is dan dat van staatsinrichting en dat men staatsinrichting niet als vanzelf opdoet in het dagelijks leven’.7 Toch moet hij zich de aanneming van het amendement laten welgevallen.8 Staatsinrichting wordt onder het vak geschiedenis begrepen met als eis ‘de hoofdtrekken onzer gemeente-, provinciale en Staatsinrigting’ (artikel 5 HO).9

Op de valreep stelt de Haarlemse rector Halbertsma in zijn Onparlementaire beschouwingen over de hervorming onzer gymnasiën een tabel voor, waarin één uur staathuishoudkunde in de vijfde en zesde klas, en één uur staatsinrichting in de eerste en tweede klas zijn vastgelegd.10 Hij ziet dit als een voordeel, omdat de gymnasiast ‘een heemkundige oriëntatie kan krijgen in de persoon van de burgemeester’ bij het leren over de consul in het openbare leven’.11 De eis voor staatsinrichting is: ‘Een overzigt van de Staatsregeling […] sinds 1747 tot op den jongsten tijd’.12 Op gymnasium-β-examen is staatsinrichting vanaf 1887 niet meer vereist. De stof voor gymnasium-α is beperkt tot de jaren 1795-1815.13