3.10.1 Leerboeken- en curriculumselectie

Vijfduizend schoolboeken zijn op de bezetter onwelgevallige teksten en afbeeldingen bekeken.1 Een honderdvijftigtal is op de index geplaatst; uit andere uitgaven zijn bladzijden of zinsneden verwijderd. De inbreuk op de vrijheid van drukpers (artikel 7 Gw) is immens groot.2 De invoering van heemkunde (naar analogie van het vak Blut und Boden) door de bezetter is door het gebrek aan leerboeken geen doorslaand succes. In 1941 beëindigt de bezetter het ene uur staatsinrichting in de vierde klas hbs-b.3

In De laatste stap is de op 1 februari 1943 door het V.O.S.-bestuur verzonden brief aan de Secretaris-Generaal van het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen vervat. Hierin wordt ‘ernstige bezorgdheid’ voor de toekomst van staatswetenschappelijk onderwijs op hbs-b geuit: ‘De voortschrijdende wijziging der lesurentabel heeft, te beginnen in augustus 1943, als gevolg dat het vak staatsinrichting niet meer in de vierde maar slechts één uur in de derde klas wordt onderwezen. In de vierde klas wordt geen staathuishoudkunde en de statistiek gegeven; er blijft maar één wekelijks lesuur in de vijfde klas over’. De positie van staatsinrichting op hbs-b is in 1943 onderwerp van ampele bespreking op de V.O.S.-jaarvergadering. Besloten is het wekelijkse lesuur bij de bezetter ‘terug te eisen’.4

Voorts benadrukt het V.O.S.-bestuur de bijdrage van de staatswetenschappen aan de maatschappelijke vorming5: ‘Vooral in onze tijd, nu meer dan ooit de sociale verbondenheid in de staat tot uitdrukking komt, is het bijzonder gewenst deze vakken […] te handhaven.6 Nimmer is uit het oog te verliezen, dat genoemde, zo bij uitstek sociale vakken7 […] de kiem leggen voor steeds meer belangstelling in het maatschappelijk gebeuren’. De wijziging van de lessentabel is als ‘het offeren van de staatswetenschappen’, waarbij het vak slechts twee keer één uur wordt onderwezen. Volgens de V.O.S. zal een urenreductie zoals ‘deze thans dreigt, de docent […] bijkans de mogelijkheid benemen zinvol onderwijs te geven in leervakken, die […] den staatsburger vormen’.8 Verder ziet de V.O.S. bij de reductie van lesuren twee gevolgen: ‘Eén uur staatsinrichting in klas drie biedt bijkans onvoldoende gelegenheid voldoende inzicht bij te brengen. Daartoe geeft het onderwijs in de vierde klas de kans en één uur staathuishoudkunde alleen in de vijfde klas stelt in circa dertig lesuren per jaar de docent niet in staat ook maar een deugdelijk overzicht te geven. Het onderwijs […] biedt in de gehalveerde tijd niet langer reële vormingsmogelijkheden’. Het bestuur verzoekt die maatregelen te nemen die het staatswetenschappelijk onderwijs behoeden voor dreigende schade.9

Het in april 1943 ontvangen ministeriële schrijven met volle aandacht voor de bezwaren tegen de vigerende urentabel hbs-b- meldt dat ‘zulks het gevolg was van de noodzakelijke verbetering […] van het aantal uren Nederlands, Duits en lichamelijke oefening’. Aan de door de V.O.S. geopperde bezwaren is niet tegemoet te komen zonder aantasting van uren van andere vakken. De minister zal het leerplan hbs-b in zijn geheel bekijken en ’nagaan of met de bezwaren rekening is te houden’.10 Dit antwoord was teleurstellend, evenals het niet herinvoeren in 1946 van het uur staatsinrichting op hbs-b.11