H. We zijn weer thuis!

Ik sluit het onderzoek af.

De reis heeft indruk gemaakt. Of, om met de woorden van Spath te spreken, waarbij ik (bij wijze van zaaksvervanging) het woord ‘kavelruil’ in de plaats van het door haar gebruikte woord ‘zaaksvervanging’ heb geplaatst: kavelruil was een ideale bestemming en het was een heerlijke reis)1

Uw gids is inmiddels de uitputting nabij. Niettemin waren de (forse) omvang en intensiteit van de reis noodzakelijk om de rijke schakering van de civielrechtelijke, fiscale en internationale dimensie van de kavelruil en de bijbehorende grenzen volledig te kunnen beschrijven en analyseren. Met een eendimensionale, uitsluitend op de WILG gerichte blik had de reiziger onmogelijk aan gedegen grensverkenning en -bepaling kunnen doen. Het ambitieuze reisprogramma diende dus een duidelijk doel.

Het grote nagenieten kan thans beginnen. Deze reisgids, mijn (voorlopige) levenswerk, zal nog regelmatig door mij worden geraadpleegd om herinneringen op te halen aan de gemaakte reis.

Het blijft echter niet bij terugkijken alleen. Na een rustperiode zal uw gids dan ook zijn blik op het heden en de toekomst van de kavelruil richten. Nieuwe reizen liggen reeds in het verschiet. Zo zullen, naar verwachting, onder meer de concepten ‘grensoverschrijdende kavelruil’ en ‘stedelijke kavelruil’ verder worden onderzocht, zullen de politieke ontwikkelingen omtrent de kavelruil, zowel op nationaal als op Europees niveau met bovengemiddelde interesse gevolgd worden, zal (meer) aandacht worden gevraagd voor de sociologische aspecten van kavelruil, zal het betoog voor opname van de kavelruil in het BW en aanpassing van de wettekst waar nodig verder worden uitgebouwd en herhaald en zullen de fiscale ontwikkelingen op kavelruilterrein nauwlettend in de gaten worden gehouden, waarbij in ieder geval dient te voorkomen dat de thans bestaande fiscale vrijheid zichzelf op den duur ‘in de staart bijt’, doordat er door de praktijk op lichtvaardige en onverantwoorde wijze met deze vrijheid wordt omgesprongen. Bovendien zal worden gepleit voor invoering van de (civielrechtelijke en fiscale) zaaksvervangingsgedachte binnen de wettelijke kaders van de kavelruil.

Deze onverminderde aandacht voor de kavelruil zal niet slechts ‘bij vlagen’ aan de orde zijn, maar zal een continu proces inhouden. Kavelruil, zo kan ik met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid voorspellen, zal dan ook mijn leven blijven beheersen. Het zal als een rode draad door mijn juridische loopbaan blijven lopen, waarbij ik als gids de kavelruil achterna zal blijven reizen. Deze gedachte benauwt mij niet. Sterker nog: het is een voorrecht om dit onderwerp ook in de toekomst te mogen blijven volgen. De kavelruil verdient het om permanent in de schijnwerpers te blijven staan, ook en misschien wel juist op juridisch gebied. Bovendien is een doorlopend reisschema te beschouwen als het onvermijdelijke lot van een gids.

Het moge duidelijk zijn. Indachtig het citaat boven deze slotbeschouwing kunnen de slotwoorden van mijn onderzoek enkel als volgt luiden: ‘Wij zullen doorgaan!’ Of, om in agrarische termen af te sluiten: ‘en de boer, hij ploegde voort...’2