7.2.2 Bestanddelen van roerende zaken

183. De eigenaar van een zaak is eigenaar van al haar bestanddelen. Dit eenheidsbeginsel uit art. 5:3 BW maakt duidelijk dat het eigendomsrecht op een zaak één is. Wordt iets gekwalificeerd als bestanddeel van een zaak, dan zijn zaak en bestanddeel één (art. 3:4 BW) en omvat het eigendomsrecht beide (art. 5:3 BW). Het gaat hierbij niet om één goederenrechtelijk recht op twee objecten – bestanddeel en zaak – maar om één recht op één object – de zaak. Ingevolge art. 3:4 en 5:1 BW is immers niet het bestanddeel, maar de zaak zelfstandig rechtsobject, waarin het bestanddeel opgaat. Art. 5:3 BW maakt vervolgens duidelijk dat het eigendomsrecht op de zaak één is.1

Vanwege het eenheidsbeginsel is het daarmee duidelijk dat op het niveau van bestanddelen het uniciteitsbeginsel geldt: bestanddelen zijn simpelweg geen rechtsobject, maar vormen onderdeel van een groter geheel. Maar is dit geen terminologische versluiering van de kwestie? De motor van een auto is volgens de verkeersopvatting bestanddeel daarvan.2 De motor is dus geen rechtsobject en we kunnen niet zeggen dat het eigendomsrecht van de auto één eigendomsrecht op twee objecten – auto en motor – is. Zodra de motor uit de auto wordt gehaald en wordt vervangen door een nieuwe, is de oude motor echter wél een zelfstandige zaak.3 De motor kan zelfs wanneer deze zich nog in de auto bevindt, bij voorbaat geleverd worden.4 Hadden we dus niet al die tijd al te maken met twee (potentiële) rechtsobjecten, waarop ingevolge art. 5:3 BW één eigendomsrecht rustte? Is hier sprake van een ‘verkapte’ vorm van algemeenheid?

Met name bij de zogenoemde samengestelde zaken wordt dit duidelijk: een zwerm bijen, een pak kaarten, de sleutel die bestanddeel is van het slot en daarmee van het huis, de dop als bestanddeel van de gehele pen, de deksel van een vat, en ga zo maar door. De gedeeltes van dergelijke zaken presenteren zich ook als afzonderlijke onderdelen als een zekere eenheid aan ons, in tegenstelling tot wat genoemd zou kunnen worden de enkelvoudige zaken. Dat zijn zaken uit één stuk, zoals een steen of een dier. Bedacht moet worden dat strikt genomen het onderscheid tussen samengestelde zaken en enkelvoudige zaken in het goederenrechtelijk systeem niet gemaakt wordt en niet van belang is: het enige wat telt is of sprake is van één zaak of meer zaken, en ook enkelvoudige zaken zijn opgebouwd uit stoffelijke deeltjes.5

Dit neemt niet weg dat met name de samengestelde zaak duidelijk maakt dat de scheidslijn tussen algemeenheid, zaak en bestanddeel dun is.6 In het kader van zijn bespreking van algemeenheden van goederen en zaken stapt Land bijvoorbeeld moeiteloos over naar de zaken: “Het kan eindelijk zijn, dat de bestanddelen [van de algemeenheid] zoo weinig individuele betekenis hebben, dat men wel alleen moet spreken van het geheel; b.v. bij een zak graan evenzeer als bij een vat wijn of een klomp goud is alleen de Hoeveelheid object van recht of van rechtshandelingen.”7 Dus waar de algemeenheid geen rechtsobject is, is een bepaalde afgescheiden hoeveelheid graan, dat toch immers ook uit vele afzonderlijke korreltjes graan bij elkaar bestaat, dat wel.

Suijling zoekt het onderscheid tussen zaak en algemeenheid in het stoffelijke dan wel het economische karakter van de eenheid:

Het onderscheid tussen een stoffelijke en economische eenheid overtuigt naar mijn mening niet. Waarom immers een bijenzwerm en een pak kaarten zien als een stoffelijke eenheid en niet als afzonderlijke bijen en afzonderlijke kaarten, elk een stoffelijke eenheid vormend?9 Sterker nog, waarom de grens trekken bij de afzonderlijke bij en kaart? Die stoffelijke eenheden zijn immers ook weer opgebouwd uit kleinere eenheden – moleculen, atomen en uiteindelijk de elementaire deeltjes. De grens tussen bestanddeel en zaak is dus vanuit het oogpunt van ‘stoffelijkheid’ in wezen net zo arbitrair als die tussen zaak en algemeenheid. Het onderscheid tussen een bestanddeel, zaak en algemeenheid berust niet (uitsluitend) op de fysieke werkelijkheid.10

Wat meer overtuigt, is de verwijzing naar de “practische mensch” door Suijling. Zie ook het citaat van Land dat ik zojuist gaf:11 een bestanddeel heeft te weinig individuele betekenis; een zaak daarentegen heeft individuele betekenis, ook los van zijn rol binnen de algemeenheid. Een bij is wellicht in zekere zin te beschouwen als afzonderlijke stoffelijke eenheid, maar dat is weinig zinvol, omdat de bij opgaat in de zwerm. Daarentegen vindt men het wél zinvol een dier uit een kudde als afzonderlijke eenheid te beschouwen, los van de kudde. Om een meer hedendaags voorbeeld te nemen: een X aantal liter olie dat zich in een tank bevindt, vermengd met vele andere liters, is van weinig praktisch nut zolang die hoeveelheid niet van de rest afgescheiden wordt. Een vrachtwagen die deel uitmaakt van een vrachtwagenpark heeft daarentegen ook op zichzelf beschouwd economische betekenis. Art. 3:4 BW geeft dan ook het criterium van de verkeersopvatting.12 Op die manier worden de zaken de kleinste stoffelijke objecten waarvan het in het rechtsverkeer zinvol is ze als object te zien.13

184. Maar wat betekent dit nu eigenlijk? Het gevolg van deze indeling is dat men van de stoffelijke eenheden die minder betekenisvol zijn dan zaken, gemakkelijker de eigendom kan verliezen dan van zaken.14 Zo zal ik, wanneer mijn onder eigendomsvoorbehoud geleverde auto-onderdelen in de fabriek in auto’s gemonteerd worden, daarvan de eigendom verliezen wanneer zij bestanddeel van die auto’s worden (art. 5:14 lid 1 BW). Dit wordt gerechtvaardigd doordat de auto de ‘hoofdzaak’ is; de regeling van natrekking en vermenging uit art. 5:14 en 15 BW sluit daarbij aan. Doel van die regeling is een duidelijk en eenvoudig handelsverkeer.15

Zet ik echter een zaak, die als afzonderlijk stoffelijk geheel een betekenis heeft los van het grotere geheel, bij andere zaken, dan verlies ik daarvan niet de eigendom. “Dat een nieuwe zaak in een algemeenheid wordt opgenomen, doet den eigenaar dier zaak dan ook geen recht verliezen.” 16 Een boek dat ik in de openbare bibliotheek heb achtergelaten, blijft mijn boek; een koe die overloopt naar de kudde van een ander, blijft mijn koe; mijn zaken die ik onder eigendomsvoorbehoud heb geleverd aan een ondernemer, blijven mijn zaken, ook al worden ze opgenomen in diens voorraad. In het laatste geval kan ik hoogstens te maken krijgen met een bewijsprobleem, indien sprake is van de situatie die oneigenlijke vermenging wordt genoemd.17 Praktisch gezien natuurlijk even nadelig, maar theoretisch gezien leidt het plaatsen van zelfstandige zaken in de ruimtelijke nabijheid van andere zelfstandige zaken niet tot eigendomsverlies, terwijl dat bij bestanddeelvorming18 wel het geval is.

De reden dat de grens van een zelfstandige zaak bij de verkeersopvatting wordt getrokken, is gelegen in de wens van de wetgever om het verkeer van goederen te faciliteren. Dit wordt in de wetgeschiedenis niet uitdrukkelijk met deze woorden gezegd, maar blijkt uit het feit dat de wetgever heeft gestreefd naar rechtszekerheid, waarborging van de belangen van derden (schuldeisers en verkrijgers) en flexibiliteit van de regeling. Het streven naar rechtszekerheid houdt in dat er een regeling moet zijn – welke dan ook – waar derden op af mogen gaan. De belangen van schuldeisers worden gewaarborgd door aan te sluiten bij wat zij in de praktijk – naar de in het verkeer geldende opvattingen – beschouwen als één geheel.19 Kennelijk acht men in die gevallen het belang van de verkrijger en schuldeiser bij duidelijkheid omtrent de omvang van zijn rechtsobject of verhaalsobject – het belang van een vlot en soepel handelsverkeer – groter dan het belang van de voormalige eigenaar van het nagetrokken bestanddeel bij zijn eigendom.20 Het criterium van de verkeersopvatting zorgt hierbij voor flexibiliteit door de jaren heen; wat nu een zaak is, is dat over 30 jaar wellicht niet meer.21 Het is zeer wel mogelijk dat in de toekomst zaak is, wat wij nu als algemeenheid van zaken zien en vice versa.22

185. Bijzondere vermelding verdient hier nog de inboedel. Bij de inboedel uit art. 3:5 BW zou de indruk kunnen ontstaan dat het hier gaat om één recht op meerdere goederen en dus om een inbreuk op het uniciteitsbeginsel. Dat is echter geenszins het geval. De bepaling van art. 3:5 BW is slechts een definitie die dient ter nadere invulling van enkele bepalingen uit Boek 1 en 4 BW.23

186. Wat leert het voorgaande ons nu over het uniciteitsbeginsel? Tussen (samengestelde) zaken en een algemeenheid van goederen of zaken bestaat geen principieel, maar slechts een gradueel verschil. Het is de verkeersopvatting die bepaalt of we te maken hebben met één zaak of meerdere zaken, omdat de verkeersopvatting uiteindelijk leidend is bij het bepalen of een stoffelijk gedeelte van de werkelijkheid bestanddeel is van een ander gedeelte.24 Dat in sommige gevallen meerdere zich als fysieke eenheid aan ons presenterende gedeeltes van de werkelijkheid, of potentieel zelfstandige zaken, tezamen gezien worden als één zaak, is een aanwijzing dat de notie van uniciteit niet in alle gevallen even belangrijk is.