Het uniciteitsbeginsel in het goederenrecht (O&R nr. 92) 2016/4.3.2.2:4.3.2.2 De rol van de levering of vestiging en het bepaaldheidsvereiste

Het uniciteitsbeginsel in het goederenrecht (O&R nr. 92) 2016/4.3.2.2

4.3.2.2 De rol van de levering of vestiging en het bepaaldheidsvereiste

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

83. In dit kader zijn de wijze van levering of vestiging van belang en het bepaaldheidsvereiste. Het bepaaldheidsvereiste is het vereiste dat goederen bij de levering1 (of vestiging, zie art. 3:98 BW) voldoende bepaald moeten zijn. Ook het Duitse recht kent het bepaaldheidsvereiste (Bestimmtheitsgrundsatz).2 De objecten van een beschikking moeten aangeduid worden, bepaald zijn, omdat iedere beschikking een bepaald onderwerp moet hebben. De functie van het bepaaldheidsvereiste is het identificeren van de goederen waarop een beschikkingshandeling betrekking heeft. Overdracht van eigendom of vestiging van een beperkt recht zonder dat duidelijk is waarop de beschikkingshandeling betrekking heeft en waarop het recht rust of komt te rusten, is moeilijk voorstelbaar. Wil een goederenrechtelijk recht enige zin hebben, dan moet duidelijk zijn op welk goed dat recht betrekking heeft.3

Wanneer roerende zaken worden overgedragen of verpand door feitelijke overgave aan de verkrijger,4 zijn de betrokken zaken als vanzelf bepaald en geïdentificeerd.5 Anderzijds betekent het gebruik maken van de feitelijke overgave als wijze van bezitsverschaffing dat het niet mogelijk is de zaken middels een algemene omschrijving in een akte over te dragen. Is dat de wens, dan zal gekozen moeten worden voor een leveringsof vestigingsvariant die geen feitelijke handeling vereist.6 Iets vergelijkbaars gaat op voor vorderingen. Het vereiste van mededeling bij openbare cessie of verpanding verhindert dat in één klap over een groep vorderingen beschikt kan worden.7 Daarvoor zijn de stille leveringsvarianten de aangewezen weg.8

Bij de leveringsvormen die niet gepaard gaan met een verschuiving in de feitelijke macht over de zaak of mededeling aan de debiteur is een nadere omschrijving van de betrokken objecten noodzakelijk, zodat duidelijk is waar de levering betrekking op heeft.9 Dit is ook terug te zien in het Franse recht, dat een consensueel stelsel van overdracht hanteert. Een enkele overeenkomst volstaat in beginsel voor eigendomsoverdracht, maar dan moet wel duidelijk zijn op welke objecten de overdracht ziet.10

Zo bezien is een object van levering al gauw in voldoende mate bepaald. Als ik ‘al mijn vorderingen’ cedeer of ‘al mijn roerende zaken’ overdraag, zijn die goederen te identificeren.11 Desalniettemin wordt over bepaaldheid gesproken in termen van het vereisen van een ‘hoge mate’ of ‘lage mate’ van bepaaldheid, of in termen van het ‘strikt’ of ‘streng’ invullen van het bepaaldheidsvereiste.12 Daarmee wordt bedoeld dat soms een algemene (ook wel genoemd ‘generieke’13) omschrijving van de betrokken goederen niet volstaat of dat in theorie denkbaar is dat een meer specifieke omschrijving wordt vereist. Zo volstaat in het Nederlandse recht een algemene omschrijving (‘al mijn onroerende zaken’) in de akte niet wanneer het om registergoederen gaat. Weliswaar kan in één akte over meerdere registergoederen tegelijk worden beschikt, maar de registergoederen moeten afzonderlijk worden aangeduid in de notariële akte (art. 20 Kadw).14 Ook is wel verdedigd dat van het bepaaldheidsvereiste een beschermende functie uitgaat en dat om die reden een algemene aanduiding van de betrokken goederen niet zou volstaan.15

Tegenwoordig is men het erover eens dat de functie van het bepaaldheidsvereiste is gelegen in het identificeren van de goederen waarover wordt beschikt en dat hiervan geen beschermende functie uitgaat.16 Een ‘generale’ verpanding of overdracht, waarbij wordt volstaan met een algemene omschrijving van de betrokken goederen,17 is dus in beginsel mogelijk. De regel dat registergoederen afzonderlijk moeten worden aangeduid en een generale beschikking daarbij niet mogelijk is, het specialiteitsbeginsel, is ook niet ingegeven door de wens naar bescherming van de schuldenaar tegen het in zekerheid geven van zijn gehele vermogen. Dit bespreek ik uitvoerig in paragraaf 5.2, waar zal blijken dat het specialiteitsbeginsel voortkomt uit de wens naar publiciteit.

Dat er een zekere samenhang tussen het bepaaldheidsvereiste en het specialiteitsbeginsel bestaat, is duidelijk.18 De verhouding van het bepaaldheidsvereiste tot het specialiteitsbeginsel kan op twee manieren worden gezien: 1) het bepaaldheidsvereiste vereist geen afzonderlijke aanduiding van goederen en het specialiteitsbeginsel, dat naast het bepaaldheidsvereiste staat en slechts voor registergoederen geldt, wel; of 2) het specialiteitsbeginsel is een nadere, ‘striktere’, invulling van het bepaaldheidsvereiste bij registergoederen. Welke van de twee opvattingen de juiste is, is niet erg van belang, zo lang men maar voor ogen houdt dat bij registergoederen het specialiteitsbeginsel een afzonderlijke omschrijving verlangt en dat voor andere goederen het bepaaldheidsvereiste geldt, dat dit niet verlangt.19

84. Dat in het Nederlandse recht in beginsel een algemene omschrijving van de betrokken goederen volstaat, wordt bevestigd door de jurisprudentie van de Hoge Raad. De Hoge Raad heeft nader invulling gegeven aan het bepaaldheidsvereiste in jurisprudentie over vorderingen op naam.20 Het gaat daarbij telkens om stille cessie of verpanding van vorderingen (art. 3:94 lid 3 en art. 3:239 BW). In het verleden bestond wel discussie of met een algemene omschrijving van de vorderingen aan het bepaaldheidsvereiste werd voldaan, of dat een hogere mate van bepaaldheid was vereist, bijvoorbeeld vanwege de vermeende beschermingsfunctie van het bepaaldheidsvereiste.21

Inmiddels heeft de Hoge Raad in de arresten SOBI/Hurks c.s.22 en Mulder q.q./Rabobank23 onomwonden beslist dat een dergelijke algemene clausule de te leveren of verpanden vorderingen in voldoende mate bepaalt in de zin van art. 3:84 lid 2 BW. In latere arresten is dit herhaald.24 De te cederen of te verpanden vorderingen moeten voldoende bepaald zijn door de akte, niet per se in de akte. De akte moet dus zodanige gegevens bevatten dat, eventueel achteraf, aan de hand daarvan kan worden vastgesteld om welke vorderingen het gaat.25 Hierbij wordt de akte naar subjectieve maatstaven uitgelegd.26

De omschrijving dat alle vorderingen van een bepaalde (rechts)persoon worden verpand of overgedragen, voldoet daaraan. Daarmee zijn de te cederen of te verpanden vorderingen namelijk bepaald als alle vorderingen die de vervreemder op dat moment heeft. Aan de hand van administratie kan – eventueel achteraf – nagegaan worden welke vorderingen het betreft. Hetzelfde geldt ook voor de levering van andere goederen, zoals roerende zaken.27 Het bepaaldheidsvereiste is immers een algemeen vereiste dat geldt voor alle leveringen.

85. Het Duitse recht vertoont een vergelijkbaar beeld als het Nederlandse recht, al worden in het Duitse recht op sommige punten iets strengere eisen gesteld aan de omschrijving van de betrokken objecten. Bij het beschikken over onroerende zaken (Grundstücke) dient het object afzonderlijk te worden omschreven.28 Het Duitse recht kent geen vuistloos pandrecht, waardoor voor verpanding van roerende zaken telkens Übergabe (bezitsverschaffing)29 van de zaak vereist is.30 Omdat daardoor de betrokken zaken vanzelf al voldoende bepaald worden,31 speelt het bepaaldheidsvereiste vooral een rol bij de Sicherungsübereignung (zekerheidsoverdracht). Sicherungsübereignung vindt plaats door een levering cp (Besitzkonstitut) en kan gezien worden als alternatief voor wat in Nederland wordt bereikt met vuistloze verpanding. De levering cp komt tot stand doordat partijen een rechtsverhouding overeenkomen op grond waarvan de verkrijger het middellijke bezit verkrijgt. Dit kan bijvoorbeeld door huur, bruikleen of bewaarneming overeen te komen.32

Bij de Sicherungsübereignung is om te voldoen aan het bepaaldheidsvereiste nodig dat “infolge der Wahl einfacher, äußerer Abgrenzungskriterien für jeden, der die Parteiabreden in dem für den Eigentumsübergang vereinbarten Zeitpunkt kennt, ohne weiteres ersichtlich ist, welche individuell bestimmten Sachen übereignet worden sind“.33 Dit geldt voor zowel bestaande als toekomstige zaken.34 Het “ohne weiteres” uit het citaat houdt in dat op grond van enkel de omschrijving voor elke derde duidelijk moet zijn om welke zaken het gaat. De derde moet daarvoor geen andere informatiebronnen dan de omschrijving in de overeenkomst hoeven te raadplegen. Overdracht van een geheel van zaken kan dus plaatsvinden door een generieke omschrijving (een zogenaamde All-Formel), bijvoorbeeld als de zaken zich in één ruimte bevinden of gemarkeerd zijn.35 Ook wanneer in de overeenkomst expliciet verwezen wordt naar een inventarislijst, is voldaan aan het bepaaldheidsvereiste.36 Moet daarentegen bijvoorbeeld administratie worden geraadpleegd37 of navraag worden gedaan38 om te bepalen welke zaken de beschikking betreft, dan is niet voldaan aan het bepaaldheidsvereiste.39 Dit wordt in de literatuur tot uitdrukking gebracht door te zeggen dat enkel bepaalbaarheid bij het beschikken over zaken niet voldoende is.40

Voor het beschikken over vorderingen volstaat bepaalbaarheid.41 Dat wil zeggen dat op het moment van de Einigung over de overdracht (Abtretung) van de vordering de rechtsverhouding waaruit de vordering zal ontstaan nog niet hoeft te bestaan. Ook hoeft de inhoud of de schuldenaar van de vordering nog niet vast te staan. Het hoeft slechts mogelijk te lijken dat de vordering zal ontstaan. Op het moment van ontstaan moet de vordering vervolgens te bepalen zijn. Daarbij mag gebruik gemaakt worden van buiten de overeenkomst gelegen informatie, zoals administratie.42

86. Het voorgaande laat zien dat het bepaaldheidsvereiste en het uniciteitsbeginsel enerzijds van elkaar onderscheiden dienen te worden, maar anderzijds met elkaar samenhangen. Het bepaaldheidsvereiste staat los van de vraag of een goederenrechtelijk recht op één of meerdere goederen rust. Het is immers denkbaar dat een stadsbibliotheek één eigendomsrecht op alle boeken heeft, maar dat bij overdracht daarvan wel gespecificeerd moet worden welke boeken dat eigendomsrecht precies omvat. Een rechtsstelsel waarin dat het geval zou zijn, hanteert wel het bepaaldheidsvereiste en vult dat in op een wijze waarbij een vrij hoge mate van bepaaldheid wordt vereist, maar hanteert niet het uniciteitsbeginsel.43 Andersom is het mogelijk dat de stadsbibliotheek evenzoveel eigendomsrechten als boeken heeft, maar dat een algemene omschrijving van de goederen bij overdracht volstaat. Een dergelijk stelsel springt soepel om met het bepaaldheidsvereiste, maar niet met het uniciteitsbeginsel.44

Het bestaan van één recht op meerdere goederen tezamen, wil dus nog niet zeggen dat zonder nadere specificatie in één handeling over die goederen kan worden beschikt. En omgekeerd wil het bestaan van evenzoveel rechten als objecten nog niet zeggen dat niet in één handeling over die goederen zou kunnen worden beschikt. In die zin moeten het bepaaldheidsvereiste en het unciteitsbeginsel van elkaar worden onderscheiden. Zowel de vereiste mate van bepaaldheid als de vereiste mate van uniciteit in een zeker rechtsstelsel is echter van invloed op de mogelijkheid van het in één handeling vervreemden of bezwaren van een groep objecten. In die zin houden het bepaaldheidsvereiste en het uniciteitsbeginsel verband met elkaar.

Een ruime invulling van het bepaaldheidsvereiste maakt het mogelijk dat, ondanks het uniciteitsbeginsel, met één handeling (in één akte) beschikt kan worden over alle goederen binnen een onderneming.45 Tenminste, voor zover de leveringsformaliteiten van de betrokken goederen dat toelaten. Concreet betekent dat het voor roerende zaken en vorderingen naar Nederlands en Duits recht mogelijk is daarover te beschikken door middel van een algemene omschrijving in een akte,46 maar worden daar voor registergoederen beperkingen aan gesteld; een afzonderlijke omschrijving daarvan is noodzakelijk.

87. Onder de genoemde algemene omschrijving kunnen ook toekomstige goederen worden begrepen. Levering of verpanding bij voorbaat daarvan is mogelijk naar Nederlands en Duits recht.47 De leverings- of vestigingshandeling wordt dan reeds voltrokken, waarbij geanticipeerd wordt op het beschikkingsbevoegd worden van de vervreemder. Op het moment van het beschikkingsbevoegd worden van de vervreemder komt dan de overdracht of vestiging tot stand. Wordt het goed na datum faillissement door de vervreemder verkregen, dan blokkeert het faillissement in beginsel de overdracht of bezwaring ervan (art. 23 en 35 lid 2 Fw, §91 Abs. 1 Insolvenzordnung).48

In het Nederlandse recht zijn enige beperkingen gesteld aan de levering en vestiging van beperkte rechten bij voorbaat. Zo kunnen registergoederen in het geheel niet bij voorbaat geleverd worden (art. 3:97 lid 1 BW) en bestaat daar een beperking voor wanneer het om vorderingsrechten gaat (art. 3:94 lid 3 en 3:239 lid 1 BW). Deze beperking bij vorderingsrechten is echter gemakkelijk te omzeilen, waardoor dit meer een praktische hindernis dan een daadwerkelijke beperking vormt.49 Ook naar Duits recht is het niet mogelijk om over toekomstige onroerende zaken (zaken die men verwacht in eigendom te verkrijgen) op enigerlei wijze (bijvoorbeeld bij voorbaat) te beschikken.50

88. In het Duitse recht doet zich nog de problematiek van de Übersicherung voor, die het Nederlandse recht onbekend is.51 Van Übersicherung is sprake wanneer de zekerheid de waarde van de gezekerde vordering(en) duidelijk overstijgt. In dat geval komt het zekerheidsrecht niet tot stand wegens strijd met de goede zeden, of, wanneer deze situatie pas later ontstaat, kan de zekerheidsnemer slechts een gedeelte van de zekerheid benutten.52 Dit is iets waarmee rekening gehouden moet worden, maar doet aan de hiervoor omschreven uitgangspunten bij overdracht en vestiging niet af.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.