2.3.5 Aandeelhouder als principaal

De derde rechtseconomische kwalificatie hangt nauw samen met die als eigenaar of residual claimant. In deze benadering worden de aandeelhouders als principalen aangemerkt en de bestuurders van de vennootschap als agenten.1 De verhouding principaal-agent houdt, kort gezegd, in dat de principaal voor de behartiging van zijn belangen afhankelijk is van het handelen van een andere partij, de agent.2 De principaal en de agent hebben uiteenlopende belangen en mede door informatieasymmetrie is het voor de principaal lastig na te gaan of de agent handelt overeenkomstig de belangen van de principaal. Het reduceren van dit probleem kan met hoge kosten gepaard gaan.3

Aandeelhouders zijn, volgens de theorie, afhankelijk van de bestuurders door de scheiding van eigendom en controle.4 Aandeelhouders, volgens dezelfde theorie de eigenaren van de vennootschap, streven doorgaans naar waardemaximalisatie van hun aandelen.5 Zij zijn immers – wederom volgens de theorie – de residual claimants. Problemen in de verhouding principaal-agent ontstaan wanneer de agent zich meer bezig houdt met de behartiging van zijn eigen belangen dan met de belangen van de principaal.6 Bestuurders streven niet altijd de belangen van de aandeelhouders na.7

Aandeelhouders kunnen volgens de theorie het risico dat het bestuur niet in hun belang handelt en de daarmee gepaard gaande kosten, beperken door passende prikkels voor bestuurders te creëren en het bestuur te controleren.8 Een voorbeeld van een passende prikkel voor bestuurders is hen belonen met aandelen of andere (variabele) (financiële) beloningen die afhankelijk zijn van hun prestaties.9 Dit brengt de belangen van bestuurders meer op één lijn met de belangen van de aandeelhouders. Voorts kunnen aandeelhouders met zeggenschapsrechten het bestuur controleren. Onder meer het stemrecht, goedkeuringsrechten en het recht om bestuurders te ontslaan, zijn rechten waarmee aandeelhouders ervoor kunnen zorgen dat het bestuur hun belangen zo goed en efficiënt mogelijk behartigt.10 Vanuit rechtseconomisch perspectief verklaart de verhouding tussen aandeelhouders als principaal en de bestuurders als agent en de daaruit voorvloeiende problemen waarom aandeelhouders zeggenschapsrechten hebben.11

De principaal-agent theorie is ontstaan in de Anglo-Amerikaanse ondernemingsrechtelijke cultuur en is mede gestoeld op de shareholder-benadering.12 In die zin is de theorie minder toepasbaar in Nederland aangezien het bestuur van een vennootschap hier meer belangen dient af te wegen dan slechts die van de aandeelhouders.13 De vennootschap zelf is eerder aan te merken als de principaal en het bestuur dient zich als agent naar het belang van de gehele vennootschap te richten.14