3.8.b IVBPR II: Spaanse cassatie als illustratie

Exemplarisch voor de eisen die het CRM stelt aan de beschikbaar te stellen review, zijn de veranderingen van de Spaanse cassatie aan het begin van de 21^e eeuw. Het begon in 2000 met de zaak Gómez Vázquez/Spanje. De klager is door een rechtbank voor poging tot moord veroordeeld tot twaalf jaren gevangenisstraf.1 Op dat moment liet het Spaanse strafprocesrecht daartegen alleen cassatieberoep toe. Dit cassatieberoep is volgens de klager te mager, omdat de feitelijke vaststellingen van de lagere rechter definitief zijn, geen herwaardering van het bewijs plaatsvindt en bovendien enkel over een beperkt aantal rechtsschendingen kan worden geprocedeerd. Het Comité acht de klacht gegrond en overweegt dat “the lack of any possibility of fully reviewing the author’s conviction and sentence, [as shown by the decision referred to in paragraph 3.2,] the review having been limited to the formal or legal aspects of the conviction, means that the guarantees provided for in article 14, paragraph 5, of the Covenant have not been met”.2 In de door het Comité genoemde rechtsoverweging 3.2 valt te lezen dat de Spaanse cassatierechter in zijn oordeel in de zaak tegen Gómez Vázquez uitdrukkelijk heeft overwogen dat waardering van het bewijs aan de rechter in eerste aanleg is voorbehouden en dat cassatie te zeer op hoger beroep zou gaan lijken indien de cassatierechter dergelijke bewijswaardering zou verrichten.

Deze veroordeling van Spanje stond aan de basis van een stroom van klachten bij het CRM over de Spaanse cassatierechtspraak, die kort na Gómez Vázquez/Spanje vrijwel steeds tot veroordeling van Spanje leidden.3 In de kern ligt aan die veroordelingen ten grondslag dat de cassatietoetsing in Spanje is beperkt tot een beoordeling van de wettigheid van de bewijsconstructie zonder ook de toereikendheid ervan te beoordelen.4

Mede als gevolg van deze reeks veroordelingen is de Spaanse rechtsmiddelenregeling in december 2003 grondig herzien, zo blijkt uit de zaak Pérez Escolar/Spanje.5 Voor bepaalde strafzaken is een beroepsinstantie tussen rechtbank en cassatierechter ingevoegd.6 Ook heeft de Spaanse cassatierechter de intensiteit en reikwijdte van zijn toetsing aanzienlijk uitgebreid.7 In de zaak Rodríguez Rodríguez/Spanje wordt daarover de Spaanse cassatierechter zelf aan het woord gelaten: “Spanish jurisprudence has been transformed by these decisions [Gómez Vázquez/Spanje etc., GP] and has been broadened to an extraordinary degree insofar as the traditional limits of cassation recognized by the Supreme Court prior to the entry into force of the Constitution and the notion of matters of law that can be appealed are concerned. This has been accompanied by a corresponding reduction in questions of fact excluded from the remedy of cassation to those that would require the resubmission of evidence in order to permit its reevaluation. Thus a decision on evidence can be corrected in appeal when the court that heard the case departed from the rules of logic, the axioms of experience or scientific knowledge.”8 De Spaanse cassatierechter heeft de reikwijdte van zijn toetsing dus in zoverre uitgebreid dat thans ook feitelijke beslissingen worden beoordeeld, inclusief de vraag of het bewijs voldoende is om een veroordeling te kunnen rechtvaardigen. Klachten over bewijs worden dus in cassatie in behandeling genomen. Onmogelijk was én is het evenwel om in cassatie nieuw bewijs aan te voeren, maar dat vereist het Comité ook niet.

Deze wending binnen de Spaanse (cassatie)rechtspraak heeft effect gehad. Sinds grofweg 2005 worden er op dit punt nauwelijks meer schendingen vastgesteld.9 Geheel in lijn met General Comment nr. 32 heeft het Comité er vrede mee dat de Spaanse cassatierechter weliswaar niet zelfstandig feitenonderzoek uitvoert, maar wel tot op zekere hoogte (klachten over) het bewijs beoordeelt.10 Voor Nederland lijkt deze rechtspraak op het eerste gezicht niet van groot belang, aangezien cassatie in strafzaken vrijwel nooit openstaat na berechting in eerste aanleg. Maar omdat volgens het CRM het recht op beroep ook van toepassing is als de verdachte voor het eerst in hoger beroep wordt veroordeeld, zijn de beslissingen tegen Spanje onder omstandigheden ook in Nederlandse strafzaken relevant.