12.5.5 Artikel 4:126 Awb en de speciale last

Artikel 4:126 lid 1 Awb stelt voor de vergoeding van schade niet alleen als vereiste dat de schade uitgaat boven het normale maatschappelijke risico (vereiste van de abnormale last), maar ook dat de schade een benadeelde in vergelijking met anderen onevenredig zwaar treft (vereiste van de speciale last). Aan het vereiste van de speciale last komt mijns inziens in schaduwschadesituaties 1, 2b en 3 echter geen onderscheidende betekenis toe. Eigenaren die in die situaties door een (beleids)voornemen getroffen worden moeten vergeleken worden met eigenaren die niet door dat voornemen getroffen worden. De overheid kan naar mijn oordeel niet met vrucht betogen dat weliswaar sprake is van een abnormale last, maar dat ook andere eigenaren door het voornemen getroffen worden en dat de schade van de betreffende benadeelde eigenaar niet onevenredig groter is dan de schade die de andere benadeelde eigenaren lijden.1 Als de overheid bijvoorbeeld een voornemen bekendmaakt om een nieuwe spoorlijn aan te leggen en een eigenaar van een langs het voorgenomen tracé liggend stuk grond om onteigening of schadevergoeding verzoekt, kan de overheid dit verzoek niet afwijzen met het betoog dat zijn (schaduw)schade niet onevenredig is in vergelijking met de schade die de andere eigenaren van grond langs het tracé lijden. Feitelijk is mijns inziens dus slechts relevant of de schade het normale maatschappelijke risico te boven gaat (vereiste van de abnormale last).2 In dit verband is van belang dat in de parlementaire geschiedenis ook is erkend dat aan het vereiste van de speciale last lang niet altijd onderscheidende betekenis toekomt.3 In de literatuur is eenzelfde standpunt te vinden. Zo is Van Ettekoven van oordeel dat bij planschade het vereiste van de speciale last weinig betekenis heeft en ‘oplost’ in het vereiste van de abnormale last.4 Dijkshoorn meent dat in het planschaderecht geen ruimte bestaat voor het vereiste van de speciale last en dat, als dit vereiste toch gesteld wordt, er steeds aan voldaan zal zijn.5 Volgens Van den Broek is het niet onmogelijk de referentiegroep te bepalen in gevallen waarin (bijvoorbeeld door een algemeen verbindend voorschrift) welbewust aan een beperkte, duidelijk af te bakenen groep burgers een belastende maatregel wordt opgelegd. Indien evenwel sprake is van een overheidsmaatregel die de samenleving in het algemeen baat maar onbedoeld een kleine groep burgers benadeelt, is de referentiegroep naar haar oordeel niet goed af te bakenen en dient een vergelijking te worden gemaakt tussen de kleine groep benadeelde burgers en de rest van de samenleving. Als voorbeelden van deze laatste situatie noemt zij verkeersmaatregelen en de aanleg van wegen en spoorlijnen.6 Tjepkema, tot slot, ziet in bepaalde gevallen nog wel enige ruimte voor een onderscheidende rol van het vereiste van de speciale last, maar erkent tegelijkertijd dat de focus bij planologische maatregelen (net als bij andere maatregelen) primair zal liggen op het normale maatschappelijke risico.7