7.6.1.2 Toetsing aan het gelijkheidsbeginsel

Bij het rechtsstatelijke gelijkheidsbeginsel wordt wel een onderscheid gemaakt tussen het formele en het materiële gelijkheidsbeginsel.1 Het formele gelijkheidsbeginsel houdt gelijkheid voor het recht in (de regels gelden voor iedereen, zonder aanzien des persoons; geen willekeur). Het materiële gelijkheidsbeginselhoudt in dat gelijke gevallen gelijk moeten worden behandeld en ongelijke gevallen ongelijk naar de mate van hun ongelijkheid.

Het voorstel voldoet aan het criterium van het gelijkheidsbeginsel, want in beginsel wordt de belastingwet op iedereen gelijkelijk toegepast (formeel) en worden gelijke gevallen gelijk behandeld (materieel).

Wel betekent mijn voorstel – bij een relatief ruimere bescherming van gewekte verwachtingen – dat de verwezenlijking van de waarde in het formele gelijkheidsbeginsel afneemt. Bij bescherming van gewekte verwachtingen van de burger vindt het als het ware een correctie plaats op het handelen zonder aanzien des persoons, want dan wordt juist wél gekeken naar de situatie waarin die burger verkeert en op hem een andere wetsuitleg toegepast dan op andere personen.2 Daartegenover staat dat de rechtsstatelijke waarde waarvoor het materiële gelijkheidsbeginsel staat, juist beter wordt verwezenlijkt. In het voorstel komt meer nadruk te liggen op het element dat ongelijke gevallen ongelijk moeten worden behandeld.3 Deze benadering van het gelijkheidsbeginsel past bij de hedendaagse maatschappelijke en juridische aandacht voor ‘maatwerk’ en ‘burgerperspectief’.4 Rechtsgelijkheid vereist ook: rekening houden met ongelijkheid.5 Toepassing van het gelijkheidsbeginsel met inachtneming van het burgerperspectief doet daaraan beter recht. Bovendien biedt het voorstel, méér dan nu, mogelijkheden om oog te hebben voor het specifieke geval, zoals in de voorgestelde methode tot uitdrukking komt (afwegingskader in plaats van een voorrangsregel).

Verder dient een koerswijziging de formele rechtsgelijkheid, omdat de nieuwe koers voor alle burgers die het aangaat, gelijkelijk geldt. In zoverre moet een aanpassing in de rechtspraak van de Hoge Raad (of in de uitvoeringspraktijk, via een beleidsregel van de Belastingdienst) worden verkozen boven praktische oplossingen in de uitvoeringssfeer die enkel het betrokken individu raken.6

Vergelijking van de huidige koers en het voorstel

Beredeneerd vanuit de rechtsstatelijke waarde van het gelijkheidsbeginsel leidt het voorstel voor de burger tot verbetering op het punt van de materiële kant van het gelijkheidsbeginsel. Op het punt van de formele kant van het gelijkheidsbeginsel neemt het enerzijds af en anderzijds toe. Het voorstel voldoet dus in ten minste dezelfde mate (en met een ander accent) aan het gelijkheidsbeginsel als de huidige koers.