6.5.1 De mogelijkheid om tot ontbinding over te gaan

Gewoonlijk kan een partij bij een overeenkomst de desbetreffende overeenkomst slechts ontbinden, indien de wederpartij tekortschiet in de nakoming van de op haar rustende verplichtingen uit de koopovereenkomst. Bij een koopovereenkomst kan de verkoper de overeenkomst normaal gesproken dus slechts ontbinden indien de koper in gebreke blijft met de voldoening van de koopprijs. Ogenschijnlijk kan de verkoper de koopovereenkomst bij een verbreed eigendomsvoorbehoud dan ook niet meer ontbinden, indien de koper de verschuldigde koopprijs reeds volledig heeft gedaan. Van een tekortkoming in de nakoming van diens verplichtingen uit de koopovereenkomst lijkt immers geen sprake.

Om die reden is onder het oude recht wel aangenomen dat de verkoper de verkochte zaak in een zodanig geval overeenkomstig de regels die gelden voor pandrecht zou moeten executeren.1 De gedachte lijkt daarbij dat de voorbehouden eigendom na de voldoening van de koopprijs in feite een vorm van zekerheidseigendom is geworden, juist vanwege het feit dat de verkoper de koopovereenkomst niet meer kan ontbinden. Daardoor zou het eigendomsvoorbehoud nog slechts een zekerheidsfunctie vervullen ten aanzien van de overige vorderingen.

Deze benadering moet echter worden verworpen. Het verbreed eigendomsvoorbehoud moet juist worden begrepen als een partijafspraak die de verkoper de bevoegdheid geeft de koopovereenkomst ook te ontbinden, indien de koper in gebreke blijft met de voldoening van de andere vorderingen.2 De verruiming van de wederkerigheidsband door het verbreed eigendomsvoorbehoud houdt derhalve in dat de verkoper de koopovereenkomst ook kan ontbinden voor andere vorderingen dan de directe tegenprestatie.3 De partijafspraak die ten grondslag ligt aan het verbreed eigendomsvoorbehoud houdt daarmee in dat het niet voldoen van de overige vorderingen moet worden begrepen als een tekortkoming in de nakoming van de desbetreffende koopovereenkomst. Het staat partijen op grond van de in het verbintenissenrecht geldende partijautonomie vrij een zodanige uitbreiding van de ontbindingsbevoegdheid te creëren, door een verbondenheid te scheppen tussen de koopovereenkomst en de overige vorderingen. Uit artikel 3:92 lid 2 BW moet vervolgens worden afgeleid dat aan een dergelijke partijafspraak binnen de in dat artikellid gestelde grenzen ook goederenrechtelijke werking wordt verleend, in die zin dat het mogelijk is de eigendom ook voor te behouden voor die vorderingen.

De verkoper kan de koopovereenkomst derhalve ontbinden indien de koper in gebreke blijft met de voldoening van de overige vorderingen. Zoals hiervoor is uiteengezet, is een dergelijke ontbinding ook noodzakelijk, omdat de verkoper zich daardoor van zijn eigen verplichtingen bevrijdt en bovendien daardoor pas de rechten van de koper uit de koopovereenkomst beëindigt, hetgeen noodzakelijk is om überhaupt tot uitoefening van het eigendomsvoorbehoud over te gaan.4

Vanwege deze techniek van uitoefening van het verbreed eigendomsvoorbehoud is in hoofdstuk 2 al geconcludeerd dat de voorbehouden eigendom geen zekerheid biedt voor de voldoening van deze andere vorderingen, in die zin dat de waarde of opbrengst van de zaak kan worden benut om die vorderingen voldaan te krijgen. De zekerheid van het verbreed eigendomsvoorbehoud is gelegen in de omstandigheid dat de verkoper bij ontbinding van de koopovereenkomst zijn restitutieschuld ten aanzien van de reeds betaalde koopprijs kan verrekenen met de overige vorderingen waarvoor het eigendomsvoorbehoud is bedongen. Aldus is het niet zozeer de voorbehouden eigendom, maar de reeds betaalde koopprijs die zekerheid biedt voor de voldoening van deze overige vorderingen.5