1.5 Bronnen van onderzoek

Voor een beschrijving van de ontwikkeling van de vakken staatsinrichting en recht grijp ik terug op Een eeuw middelbaar onderwijs 1863-1963 van Bartels die zich heeft gericht op ‘de beschrijving van de uiterlijke vorm van middelbaar onderwijs’.1 ‘De ontwikkeling van het inwendig leven, het eigenlijke onderwijs, […] kan niet het werk van één persoon zijn: van elk vak moeten leerboeken, -middelen en examens worden nagegaan’.2 Pelosi zou het ‘een boeiende zaak’ vinden ‘vak voor vak de leerboeken te bestuderen op hun didactisch credo […] en hun verspreiding; het zou ‘weldadig zijn als studie en onderzoek in deze richting worden gestimuleerd’.3 Het uitwendig leven in de vorm van (curriculum)posities en bevoegdheden staatsinrichting, recht en maatschappijleer beschrijf ik gedetailleerd en het inwendige leven als de exameneisen en curricula voor zover het de relevantie voor ons onderzoek betreft, dus zonder pretentie van volledigheid.

Voor een analyse van de noties burger en burgerschap zijn onder meer relevant Peschars Onderwijssociologie, alsmede Burger. Een geschiedenis van het begrip ‘burger’ in de Nederlanden van de Middeleeuwen tot de 21ste eeuw, onder redactie van Kloek & Tilma. Daarnaast is relevant Scholen voor burgerschap. Naar een kennisbasis voor burgerschap van Peschar e.a., De Jongs Van wie is de burger?, alsmede M. Vermeulens De moed tot zelfspot: Burgerschap in het onderwijs. Voor de pedagogische opdracht van het onderwijs ben ik te rade gegaan bij Kohnstamm, Langeveld, Gielen en Strasser en de pragmatisten Dewey en Boeke, en ook bij Putnam, De Winter, Van Achter en Veugelers. Daarnaast zijn Duyvermans dissertatie De Staatswetenschappen in het Middelbaar Onderwijs en Het Middelbaar Onderwijs in de Staatswetenschappen (1936)4 en de tijdschriften VOSMededelingen (1935-1970), EMD (1970-1982), Didactiek der sociale wetenschappen (1970-1982), Tijdschrift voor het economisch onderwijs (TEO), Maatschappij & Politiek (M & P) en Kleio geraadpleegd.

De staatswetenschappen en het (handels)recht kenden drie markante beschermheren. Als eerste heeft de staatswetenschapper Duyverman (1905-2003)5 in zijn dissertatie en daarna tot 1970 de nodige (curriculum)posities, curricula en didactiek van de staatswetenschappen geanalyseerd6, beschreven, van commentaar voorzien en verbetervoorstellen gedaan.7 Als tweede heeft de historicus-jurist De Ru (1917-2004) vanaf 1959 in Kleio met grote regelmaat over de positie en de didactiek van staatsinrichting gewaakt.8 Ten slotte heeft jurist-docent Van der Vennen (1918-1983) in de VOS-Mededelingen en in Didaktiek der sociale wetenschappen9 gepleit voor een hernoeming van het vak staatsinrichting tot het vak democratie en organisatie10 en regelmatig gewezen op de emancipatiefunctie voor leerlingen van het onderwijs in recht.11 De in 1995 verschenen dissertatie Politieke kennis en politieke vorming van J. Vis is relevant voor de kennis over de docenten politieke vorming en hun kennis van de politiek.12 In 2013 is in Gorters dissertatie Anderhalve eeuw economieonderwijs in Nederland (1863-2012). Biografie van een schoolvak13 het economieonderwijs ‘in context, discussie, methoden en praktijk’ beschreven.14 In deze studie zijn de (curriculum)posities en curricula van de vakken staatsinrichting en (handels)recht in samenhang met maatschappijleer, economie, geschiedenis en aardrijkskunde geanalyseerd en beschreven.

Voor de onderwijsrechtelijke leerstukken zijn Vermeulens Constitutioneel onderwijsrecht (1999) en Vrijheid, gelijkheid en burgerschap (2007) geraadpleegd, alsmede Burkens' Beginselen van de democratische rechtsstaat (2022), Kortmanns Constitutioneel recht (2021), De vrijheid van onderwijs, de ontwikkeling van een bijzonder grondrecht (2001) van Van der Ploeg, Laemers' De houdbaarheid van het duale bestel (2017), Zoontjens' Onderwijsrecht. Eenheid in verscheidenheid (2019/2023) en het commentaar van Mentink, Vermeulen en Zoontjens op artikel 23 Grondwet in Hirsch Ballin e.a., Uitleg van de Grondwet (2021).