3.8.e EVRM II: (on)aanvaardbare beperking

Onder vermelding van het hier uiteengezette besliskader heeft het EHRM allerlei modaliteiten van beroep vaak zonder meer toelaatbaar verklaard. Ik noem: cassatietoetsing (appeal on points of law);1 beperkte procedurele toetsing van een juryvonnis;2 de beperking tot een keuze tussen enerzijds een strafmaatberoep of anderzijds indiening van een juridisch beroep op specifiek afgebakende procedurele gronden (plea of nullity; Nichtigkeitsbeschwerde);3 beperking van de toelaatbaarheid van nieuw bewijs in beroep.4 De toelaatbaarheid van al deze modaliteiten voor rechtsmiddelcontrole maakt duidelijk dat de ruimte die het Explanatory Report aan de staten biedt, ook daadwerkelijk ruim uitpakt. De toetsing van het EHRM is in het leeuwendeel van deze zaken terughoudend en summier, zelfs abstract van aard. In plaats van stapsgewijze beoordeling van de verschillende hierboven uitgewerkte beperkingsvereisten, volstaat het Hof meestal met enkele feitelijke vaststellingen over de nationale beroepsprocedure om daarop vervolgens een stempel van goedkeuring te plakken, zonder nadere motivering. De beleefd geformuleerde conclusie van Trechsel, dat sprake is van een “rather restrictive interpretation” van artikel 2P7 EVRM, is ook de mijne.5

Van de circa tweehonderd zaken waarin het EHRM een klacht over artikel 2P7 EVRM heeft behandeld, is nochtans in ongeveer vijftien gevallen een schending vastgesteld. Het merendeel van deze schendingen betreft rechtsmiddelen vergelijkbaar met de ook door het CRM beoordeelde supervisory review. Als voorbeeld dient de zaak Galstyan/Armenië. Daarin gaat het om een man die in eerste instantie is veroordeeld tot drie dagen detentie voor ‘baldadigheid’ gepleegd tijdens de politieke demonstraties kort na de Armeense presidentsverkiezingen van 2003. Volgens de hier relevante Code of administrative offences is het oordeel van de rechtbank in beginsel finaal. Artikel 294 van deze wet bepaalt echter dat het veroordelende vonnis “can be quashed or modified by the judge himself upon a protest of the prosecutor and, whether or not such a protest is lodged, by the chairman of the superior court”. De mogelijkheid van modificatie van het vonnis door exact dezelfde rechter voldoet om evidente redenen niet aan het recht op beroep. Het Hof oordeelt voorts dat de gang naar de president van het hoogste gerecht “does not provide an individual with a clear and accessible right to appeal […]. [It] prescribes a power of review by the chairman of a superior court – whether or not upon the individual’s request – which, moreover, lacks any clearly defined procedure or time-limits and consistent application in practice. In the Court’s opinion, such a review possibility cannot be compatible with Article 2 of Protocol No. 7.”6 In verscheidene daaropvolgende Armeense zaken heeft het Hof dit oordeel steeds herhaald.7

Het EHRM maakt niet volstrekt duidelijk waarover het in deze zaken struikelt, de beknopte motivering laat ruimte voor verschillende mogelijkheden. Ten eerste lijkt het onaanvaardbaar dat het bestaan of de gebruikmaking van een recht op beroep aan de pure discretie van een bepaald orgaan is overgelaten. De uitoefening van controle is dan niet meer dan een gunst. Een tweede mogelijkheid is dat het Hof een schending ziet in het gebrek aan procedurele regels voor de behandeling van het beroep. Het Armeense beroepsorgaan kan – zo is dan de gedachte – niet als tribunal worden beschouwd, nu dat begrip veronderstelt dat dergelijke regels aanwezig zijn.8 Een laatste optie is dat het Hof geen vrede kan hebben met het feit dat in deze zaken de beoordeling in eerste aanleg finaal is en gezag van gewijsde krijgt. Die gedachte wordt bevestigd door de zaak Shvydka/Oekraine, waarin het EHRM voor het eerst en in opvallend algemene bewoordingen de dadelijke tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf afwijst op grond van het recht op beroep.9

In de reeds genoemde zaak Krombach/Frankrijk is om andere redenen een schending vastgesteld. De zaak vangt aan met een veroordeling in eerste aanleg in absentia (verstek). Na enkele malen tot aanwezigheid te zijn opgeroepen en verplicht, mocht Krombach op basis van de geldende verstekregeling in eerste aanleg niet door een advocaat worden vertegenwoordigd, terwijl tegen het veroordelende vonnis evenmin beroep openstond. Daarover klaagt hij. Het Hof stelt ten aanzien van de beperking op het recht op vertegenwoordiging een schending van artikel 6 EVRM vast. Bij de beoordeling van de klacht over het recht op beroep stelt het Hof voorop dat staten een ruime beoordelingsvrijheid hebben en bijvoorbeeld cassatie als review kan tellen.10 Dat is specifiek voor Frankrijk van belang omdat in bepaalde gevallen tegen rechtbankvonnissen enkel cassatie openstaat.11 Het Hof vervolgt echter met de vaststelling dat tegen sommige veroordelingen in absentia in Frankijk in het geheel geen beroep openstaat en voegt daaraan toe dat “[i]n the present case the applicant wished both to defend the charges on the merits and to raise a preliminary procedural objection. The Court attaches weight to the fact that the applicant was unable to obtain a review, at least by the Court of Cassation, of the lawfulness of the Assize Court’s refusal to allow the defence lawyers to plead. […] the applicant, on the one hand, could not be and was not represented in the Assize Court by a lawyer […] and, on the other, was unable to appeal to the Court of Cassation as he was a defendant in absentia. He therefore had no real possibility of being defended at first instance or of having his conviction reviewed by a higher court.”12 Schending van het recht op beroep in deze zaak lijkt mij evident, omdat er voor Krombach geen enkel rechtsmiddel openstond. Het is daarom opmerkelijk dat het Hof zoveel woorden gebruikt om de zaak af te doen. De overweging waarin gewicht wordt toegekend aan het feit dat een mogelijke schending van artikel 6 EVRM niet aan een hogere nationale rechter kon worden voorgelegd doet de vraag opkomen of het oordeel van het EHRM anders zou zijn uitgevallen als Krombach enkel over bewijs of strafmaat had geklaagd.