Bewijsrecht in fiscale bestuurlijke boetezaken (FM nr. 180) 2024/15.5.2:15.5.2 Grenzen van de rechtsstrijd en art. 8:69 Awb

Bewijsrecht in fiscale bestuurlijke boetezaken (FM nr. 180) 2024/15.5.2

15.5.2 Grenzen van de rechtsstrijd en art. 8:69 Awb

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Art. 8:69 Awb, dat de rechter verbiedt om zich buiten de grenzen van de rechtsstrijd te begeven,1 geldt evenzeer voor de fiscale bestuurlijke boete. Binnen het algemene bestuursrecht bestaat een tamelijk terughoudende opvatting over dit leerstuk: dat er sprake is van een punitieve sanctie, noopt niet tot ambtshalve toetsing.2 De rechter kan de bestuurlijke boete dus niet verminderen of vernietigen op grond van in het geheel niet aangevoerde gronden.3 Ook in het fiscale bestuursrecht stelt de rechter in beginsel alleen een onderzoek in naar de feiten zoals die in geschil zijn: partijen bepalen de omvang van het geding.4 Dat zou betekenen dat de rechter de boete niet ambtshalve mag toetsen wanneer de boeteling geen stellingen heeft ingenomen die gericht zijn tegen de opgelegde boete.5 Volgens Feteris verzet art. 6 EVRM zich daar niet tegen.6 Ook de Awb-wetgever is van mening dat deze toepassing van artikel 8:69 Awb bij een beroep tegen een boetebeschikking niet in strijd komt met het EVRM.7

Naar mijn mening ligt de zaak echter genuanceerder. Gelet op de onschuldpresumptie heeft de rechter ten aanzien van de centrale stellingen steeds een ambtshalve toetsingsplicht.8 De boete wordt in fiscalibus vanwege de schakelbepaling bovendien steeds betwist.9 De rechter moet dus altijd nagaan of de inspecteur op basis van het beschikbare dossier voldoende bewijs van de centrale stellingen heeft aangedragen. Dat betekent ook dat de rechter een boete ambtshalve moet vernietigen als het gemaakte verwijt als zodanig wel kan worden bewezen, maar niet past binnen de elementen van de delictsomschrijving (ook al voert de boeteling dat niet aan).10 Een vergrijpboete ex art. 67d AWR, waarbij de boeteling grove schuld wordt verweten, kan niet in stand blijven, omdat daarvoor opzet is vereist.11 Een vergrijpboete ex art. 67f AWR kan niet overeind blijven als die is onderbouwd met feitelijkheden die het beboetbare feit van art. 10a AWR opleveren.12 Als de rechter in zulke gevallen ambtshalve ingrijpt, is er in termen van art. 8:69 Awb louter sprake van de ambtshalve aanvulling van de rechtsgronden (lid 2).

Voor het overige moet de rechter de grenzen van de rechtsstrijd, ook ten aanzien van de centrale stellingen, wel degelijk in acht nemen. De rechter treedt bijvoorbeeld buiten de rechtsstrijd wanneer hij zelfstandig een andere schuldgradatie aanneemt dan de inspecteur heeft gesteld.13 De centrale stellingen worden immers steeds ingenomen door de inspecteur: meer of anders dan hij heeft gesteld is per definitie niet in geschil. Ook kan de rechter de boete niet toetsen wanneer partijen de boete in het geheel niet tot voorwerp van het geschil hebben gemaakt.14

Bij perifere stellingen moet de rechter in algemene zin (wel) terughoudend zijn. Wanneer hij bijvoorbeeld een schending van de mededelingsplicht of een motiveringsgebrek vaststelt, zonder dat de boeteling dat tot voorwerp van het geschil heeft gemaakt, kan hij daarmee buiten de grenzen van de rechtsstrijd treden.15 Het voorgaande neemt niet weg, dat de rechter in enkele gevallen een zelfstandige onderzoeksplichtheeft (vraagstukken van openbare orde,16 verjaring17). In termen van art. 8:69 Awb kan er daarbij sprake zijn van ambtshalve aanvulling van zowel de rechtsgronden (lid 2) als de feiten (lid 3). Bovendien heeft de rechter bij veel perifere stellingen – althans in mijn opvatting – een ambtshalve toetsingsplicht.18

Binnen de grenzen van de rechtsstrijd kan de rechter naar mijn mening zo actief te werk gaan als hem goeddunkt.19 Dat geldt in het bijzonder voor de beoordeling van de strafmaat, aangezien de rechter op dat punt vol toetst en een zelfstandige, rechterlijke taak vervult.20

Ook de omvang van de rechtsstrijd in hoger beroep wordt bepaald door partijen. De appelrechter kan het oordeel van de rechtbank over de boete dus niet toetsen als de boete in hoger beroep niet langer in geschil is.21 In gevallen waarin de boeteling in (incidenteel) hoger beroep is gekomen, zal de boete vanwege de schakelbepaling echter steeds in geschil zijn.22 In hoeverre dat ook geldt wanneer alleen de inspecteur in hoger beroep is gekomen, is minder duidelijk. Op zichzelf geldt de schakelbepaling volgens de Hoge Raad in hoger beroep evenzeer voor de inspecteur.23 De Hoge Raad heeft echter ook geoordeeld dat de enkele toepassing van de schakelbepaling nog niet meebrengt dat de boete ter beoordeling van de appelrechter staat.24

Voor wat betreft de strafmaat geldt, dat de appelrechter daarover kan oordelen als de inspecteur die strafmaat in hoger beroep ter discussie heeft gesteld.25 De Hoge Raad gaf helaas geen aanwijzingen over de vraag hoe ver de toetsing door de appelrechter kan of mag gaan. De Hoge Raad overwoog dat een ‘ambtshalve onderzoek’ moet volgen, maar of hij daarbij een ambtshalve toetsingsplicht of een zelfstandige onderzoeksplicht voor ogen heeft gehad, is niet vast te stellen.26 Naar mijn mening ligt het voor de hand dat de Hoge Raad hierbij de volle rechterlijke toetsing van de strafmaat heeft bedoeld. Dat betekent dat de rechter geheel zelfstandig bepaalt hoe hoog de boete moet zijn (passend en geboden).27 Wat matigingsgronden betreft is er dan in wezen sprake van een ambtshalve toetsingsplicht.28 Dit geldt (ook) in alle gevallen waarin de boeteling in hoger beroep komt, ongeacht de vraag of de boete louter via de schakelbepaling of uit hoofde van een daarop toegesneden (incidentele) beroepsgrond tot het geschil is gaan behoren.29

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.