Grenzen van het strafrecht in de voorfase (SteR nr. 60) 2023/3.3.3.1:3.3.3.1 Immoraliteit

Grenzen van het strafrecht in de voorfase (SteR nr. 60) 2023/3.3.3.1

3.3.3.1 Immoraliteit

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Vanuit communitaristisch perspectief speelt bij de beoordeling van de strafwaardigheid van gedrag een belangrijke rol of het gedrag naar het rechtsgevoel van de samenleving afkeurenswaardig of immoreel is.1 Dat hangt nauw samen met de stigmatisering die van het strafrecht uitgaat. Die stigmatisering is niet ‘slechts’ een neveneffect van de straf – zoals onder §4.4.3 wordt betoogd – maar is tot op zekere hoogte juist beoogd.2 Recht en moraal zijn immers nauw met elkaar verbonden en mogen vanuit communitaristisch oogpunt ook niet te veel uiteenlopen.3 Van zoiets als een juricentriebeginsel wil een communitarist eigenlijk niet weten. Wat precies ‘wederrechtelijk’ is, wordt juist (mede) bepaald door maatschappelijke normen.4 Wederrechtelijkheid is immers in de kern een normatief oordeel: je moet iets verkeerd hebben gedaan.5 Het moet dus gaan om onrecht; om gedrag dat verwerpelijk, schandelijk, maatschappelijk onbetamelijk, sociaal inadequaat en/of afkeurenswaardig is.6 Schade is daarvoor niet altijd vereist.7

Het is lastig in abstracto iets te zeggen over het soort gedragingen dat een samenleving immoreel vindt. De ondergrens lijkt op het eerste gezicht te liggen bij normale, alledaagse, veelvoorkomende handelingen die door vrijwel iedereen zonder enige vorm van schaamte of ongemak worden verricht.8 Dat gedrag veelvuldig voorkomt, wil echter nog niet per definitie zeggen dat een meerderheid in de samenleving dat gedrag ook als normatief neutraal beschouwd. Zo wordt regelmatig te hard gereden en door rood gefietst, maar zullen de meeste mensen niet menen dat dat moreel per se onproblematisch is.9 Omgekeerd hoeft het feit dat een meerderheid in de samenleving bijvoorbeeld van mening is dat overspel immoreel is, nog niet te betekenen dat diezelfde meerderheid ook vindt dat overspel strafbaar moet kunnen worden gesteld.10 Welke gedragingen een samenleving strafwaardig vindt, lijkt verder in hoge mate af te hangen van de concrete omstandigheden van het geval en de intenties waarmee de gedraging is verricht.11 Een alledaagse handeling als het overboeken van geld kan bijvoorbeeld best als immoreel worden beschouwd als dat geld is bedoeld om terrorisme mee te financieren.12

De grens tussen recht en moraal is in de communitaristische opvatting gelet op het voorgaande dus primair afhankelijk van de heersende opvattingen van de samenleving.13 Wat alle strafbare feiten gemeen hebben, is immers dat ze als strafwaardig zijn bestempeld door (vertegenwoordigers van) een meerderheid in de samenleving. Dat is niet zozeer (of slechts) een empirische claim, maar ook (en vooral) een normatieve grondslag.14 Enerzijds wordt het morele gezag van het strafrecht ondermijnd als ook niet-immoreel gedrag strafbaar zou zijn en anderzijds bestaat het gevaar dat de samenleving tot eigenrichting overgaat als immoreel gedrag niet strafbaar wordt gesteld.15 Verbruggen plaatst de oprukkende strafbaarheid van de voorfase van drugsdelicten in België bijvoorbeeld in de context dat drugshandel in de ogen van de samenleving zou zijn uitgegroeid tot “één van de grootste symbolen van «het kwaad» in [de] maatschappij”.16 Zelfs tegen een dergelijk symbolisch kwaad zou, in de communitaristische gedachtenlijn, een samenleving het strafrecht in moeten kunnen zetten. Daarbij draait het niet zozeer om de vraag of dat kwaad daadwerkelijk adequaat kan en zal worden bestreden door de strafbaarstelling; het in stelling brengen van het strafrecht is als zodanig al een (eveneens symbolische) tegenreactie.17 Gedacht vanuit het idee dat het strafrecht ook tegen symbolisch kwaad moet kunnen worden ingezet, is het ook niet bepaald verrassend dat tegenwoordig juist bij terrorismewetgeving de voorfase behoorlijk vergaand strafbaar is gesteld. Daar komt nog bij dat de strafbaarstelling van terroristische misdrijven – in lijn met wat hiervoor besproken is – ook kan worden beschouwd als een afkeuring door de samenleving van de normen en waarden die door de ideologisch gemotiveerde plegers van deze delicten worden aangehangen.18

Bij de invoering van artikel 46 Sr stelde de minister dat de strafbaarstelling van voorbereidingshandelingen (inmiddels) aan zou sluiten bij het rechtsgevoel.19 Als het schenden van (democratisch gemaakte) afspraken bovendien als zodanig immoreel is, is het verrichten van alle strafbaar gestelde gedragingen haast per definitie maatschappelijk onbetamelijk.20 Dat is zelfs zo als er geen enkel gevolg is veroorzaakt; het uitgangspunt blijft dan dat de verdachte in strijd met een afspraak heeft gehandeld.21 Ook de wijze waarop een dader iets probeert te bereiken kan immers onbehoorlijk en dus wederrechtelijk zijn.22 Het is dan nog maar een kleine stap om ook de getoonde bereidheid de wet te overtreden – bijvoorbeeld in de vorm van een pogings- of voorbereidingshandeling – als immoreel te bestempelen.23

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.