5.3 Wet op de basisvorming (Wbv) 1992/besluit kerndoelen 1993

Met de inwerkingtreding van de Wbv in 1994 zijn voor het vak geschiedenis en staatsinrichting (kern)doelen1 en eindtermen vastgelegd.2 De politieke kringloop van Easton en de trias politica zijn grondslag en ordeningsbeginsel.3 De Wbv heeft naast het leren van cognitieve aspecten als doel leerlingen vaardigheden bij te brengen als bij geschiedenis: (a) chronologisch besef, (b) vermogen historische informatie uit een kritisch-onderzoekende houding te verzamelen en begrip te tonen voor de historiciteit van de samenleving en (c) vermogen zich in te leven in historische verhoudingen.4

De invoering van de basisvorming leidt voor staatsinrichting tot curriculaire wijzigingen. Op de eerste plaats is een verschuiving te zien van een in de juridische traditie geworteld en op het staatsrecht gebaseerd vak naar de politicologie, waarin de politiek en het dynamisch karakter van het politieke bestel centraal staan. Op de tweede plaats verschuift het accent van de trias politica naar een integratiemodel van benaderingswijzen met de trias politica en de politieke kringloop van Easton als grondslag. ‘Het is voor staatsinrichting’, volgens Greep, voorzitter van de Ontwikkelingsgroep, ‘van belang de volle aandacht te schenken aan het persoonlijk en maatschappelijk nut ervan’. 5 Voor de te ontwikkelen vaardigheden legt het advies de accenten op politieke participatie, individuele rechtsbescherming en omgang met bureaucratisch ingerichte bestuursorganisaties. 6

Met de inwerkingtreding van de Wbo in 1985 is het projectmatig werken in de kennisgebieden geschiedenis, maatschappelijke verhoudingen, waaronder staatsinrichting, aardrijkskunde en geestelijke stromingen versterkt.7 Met de invoering van de Wbv in 1992 zijn de mogelijkheden voor de vakoverstijgende werkvormen op vwo/avo verruimd (Bijlage XIXb).8

Het Besluit kerndoelen en adviesurentabel basisvorming (1993) stelt voor het vak geschiedenis en staatsinrichting als doel: ‘leerlingen toe te rusten met historische en politiek-bestuurlijke kennis en inzichten, en vaardigheden voor hun rol als lid van diverse leefverbanden, consument, producent en staats- en wereldburger als participanten in de historisch gegroeide maatschappelijke verbanden (artikel 9 lid 5 Wpo en artikel 11b Wvo oud).9

Door de toerusting met historische en politiek-bestuurlijke kennis en vaardigheden bij geschiedenis en staatsinrichting is democratische houdingsvorming geen wettelijk doel.10 Gewapend met de benodigde kennis en vaardigheden kunnen leerlingen evenwel op behoorlijke wijze participeren als consument, producent en staats- en wereldburger in de Nederlandse samenleving met de historisch gegroeide verbanden. De toerusting bestaat uit (a) het leren denken in tijdsdimensies en veranderingen en (b) het bijbrengen van kennis, inzicht en vaardigheden in historische structuren, processen, personen en gebeurtenissen op regionaal, nationaal, Europees en mondiaal niveau.

Voor deze kwalificaties zijn naast benaderingswijzen en vaardigheden sociale, economische, culturele en politieke oriëntaties, en staatsinrichting vastgelegd. De bestuurlijk-politieke oriëntatie kent als kerndoel: ‘kunnen aangeven in hoofdlijnen van het ontstaan en de ontwikkeling van de Nederlandse staat en deze in verband te brengen met bestuurlijk-politieke ontwikkelingen in West-Europa’. Dit omvat de rol van godsdienst en economie bij het ontstaan van de Republiek, regeringsvormen in Europa, positie van bevoordeelde groepen, politieke stromingen en emancipatiebewegingen als liberalisme, socialisme, christelijke politiek, feminisme, en democratisering van het politieke bestel.

Het kerndoel voor ‘internationale verhoudingen’ is ‘het kunnen karakteriseren van de betekenis van de Tweede Wereldoorlog’:

Het kerndoel staatsinrichting luidt: ‘hoofdlijnen van structuur en functioneren van het hedendaagse Nederlandse politieke bestel in wisselwerking met de samenleving’, omvattende:

De kerndoelen met burgerschapsaspecten maken in de basisvorming deel uit van de vakken geschiedenis en staatsinrichting, aardrijkskunde en economie die in de adviesurentabel beschikken over respectievelijk 200, 140 en 80 uur van 50 minuten en zijn te combineren (artikel 18 lid b Inrichtingsbesluit).11 Daarvoor verschijnt in 1993 de Regeling Bewijzen van bekwaamheid O.W.V.O. (hierna: Regl.).12 Artikel 9b lid 2 luidt: ‘Voor combinatie van twee of drie van de vakken geschiedenis en staatsinrichting, aardrijkskunde en economie tot één vak in de basisvorming is bevoegd de leraar die bevoegd is voor een of meer van de te combineren vakken, […] en de leraar die […] op grond van artikel 114 OWvo voor maatschappijleer bevoegd is en in een al dan niet aaneengesloten periode van veertig weken maatschappijleer heeft gegeven’.13

De toelichting spreekt van ‘goede redenen de leraar maatschappijleer bevoegd te doen zijn voor de vakkencombinatie door de maatschappelijke aspecten die […] zijn opgenomen’. Daarnaast verwijst deze naar het WRR-advies van 1986 over de invoering van de basisvorming zonder maatschappijleer.14 Er zijn geen argumenten voor de stelling dat leraren maatschappijleer bekwaam zijn om aardrijkskunde te geven, maar ‘bij combinatie van maatschappelijke vakken wordt het perspectief anders. Het is dan moeilijk te stellen dat de economieleraar bevoegd is en de leraar maatschappijleer niet’.15

Niettemin schuilt een probleem in het bevoegd verklaren voor maatschappijleer (artikel 114 OWvo), wat ‘een onaanvaardbare oprekking van bevoegdheid zou betekenen’. Vandaar dat gekozen is voor leraren die aan de voorwaarden in artikel 9b lid 2 onder c Regl. voldoen.16 De wet voorkomt dat een voor maatschappijleer bevoegd verklaarde socioloog voor economie bevoegd is.