2.2.8.4 Burger in de civil society

Na de voltooiing van de verzorgingsstaat breekt de tijd van de reflectie op de civil society aan, waarin burgerschap met de burgerlijke, politieke en sociale rechten wordt uitgeoefend.1 In het debat over burgerschap zijn twee dominante stromingen herkenbaar: burgerschap vanuit een maatschappijvisie met een (neo)republikeinse opvatting, met het individu centraal, versus een communitaristische opvatting, met de groepseigen waarden, normen en gebruiken2 en de gemeenschap als een bindende verzameling van (sub) groepen in saamhorigheid.3 Het neorepublikeins burgerschap legt de nadruk op de individuele zelfredzaamheid en minder op het verbindend democratisch burgerschap. Dat laatste komt binnen de communitaristische opvatting tot uitdrukking in de zelfvormende burgerzin met de fatsoens- en omgangsvormen thuis, op school en in de samenleving.4

Van Gunsteren drukt burgerzin uit als een publiekrechtelijke variant5 van de civielrechtelijke zorgvuldigheid (artikel 6:162 BW)6, als ‘de zorgvuldigheid die in het publieke verkeer betaamt ten aanzien van de instituties van burgerschap en burgerschap van anderen’.7 Hij ziet burgerschap als de basis voor ‘een gelijke politieke zeggenschap bij de totstandkoming van de wetten die door de regels van het kiesrecht, de wetgevingsprocedure en de parlementaire betrokkenheid geborgd [is]’.8 Hiertoe is het onderwijs belast met ‘het toegankelijk maken van burgerschap voor alle burgers’.9 Rechten en plichten zijn niet absoluut.10 Dat een juridisch complex voorwaarde is voor uitoefening van goed burgerschap is onomstreden, maar ‘het is er niet de fundering van’, stelt Van Gunsteren die ‘de institutie […] burgerschap meer dan als optelsom van rechten en plichten ziet’.11 In de twintigste eeuw is burgerschap een hoedanigheid voor het kunnen en willen participeren aan de natievorming en is het in de democratische rechtsstaat verankerd in een burgerhoedanigheid als een vitale identiteitsbron voor het maatschappelijk, sociaal, cultureel en politiek handelen.12

De diversiteit aan burgerschapsconcepten is in de laatste decennia vergroot.13 Dat zien we in het onderzoek naar de wording van de burgerschaps(stijlen) in de Mentality-typologiestudie van bureau Motivaction.14 Pedagoog Veugelers leidt als burgerschapsdimensies het aanpassingsgericht, kritisch-democratisch en individualiserend-calculerend burgerschap af uit een enquête onder de ouders van schoolgaande kinderen, docenten en leerlingen, waarin de betrokkenheid en autonomie van burgers vervlochten zijn.15 Over de bevordering van actief burgerschap als de wil en het vermogen te participeren in een gemeenschap en daaraan bij te dragen, wordt geoordeeld16, naargelang de verbinding met de beginselen van de neoliberale samenleving.17 Op een eigentijdse wijze krijgt het burgerschapsconcept van Tonkens vorm in de houding van de verantwoordelijke, fatsoenlijke en deliberatieve burger.18 Dit is de burger die het debat in de samenleving voert en democratisch leven bevordert.19

Anders dan Veugelers pleit Tonkens voor een normatieve democratisering die een erkenning van de deliberatie - het centraal stellen van informatievergaring, discours en debat - impliceert als een overkoepelend kenmerk. Het is een normatieve democratisering die het verband vormt van de deliberatie met goed burgerschap, de professionals en instellingen, kortom met de publieke moraal. Tonkens’ burgerschapsconcept draagt een hybride karakter en omvat formeel burgerschap als rechtspositie en juridisch burgerschap naast het participatief burgerschap en burgerschap als een vitale identiteitsbron.20 Deze concepten corresponderen met de dimensies van de Grondwet als de staatsregeling, met juridisch-procedurele waarborgen naast juridisch-normatieve en symbolisch-inspirerende functies.21 Het belangstelling wekken bij het grote publiek voor de functie en de werking van de Grondwet betekent het vitaliseren van de juridisch-normatieve en symbolische functies.22

Staatsrechtjuriste Oomen wijst op een verschuiving van kritisch-democratisch naar sociaal burgerschap. Die verschuiving ligt in de nadruk op de verwerving van de cognitieve en sociale vaardigheden in de integratietoets, in de etiquettes bij de openbare gelegenheden en in het Handvest Burgerschap, als gericht op het meedoen in de buurt en de wijk.23 Ze duidt dit concept aan met ’assimilationistisch’.24

Leden van een niet-dominante groep mengen zich zo sociaal en cultureel met de dominante groep.

De functies van de Grondwet zijn gerelateerd aan de burgerschapsdimensies. Het juridisch-normatieve kader correspondeert met de dimensie van burgerrechten en -plichten.25 De symbolisch-inspirerende functie relateert aan de Grondwet als het fundament van Nederlanderschap.26 Deze functie appelleert aan het constitutioneel bewustzijn als een perspectief van iedere burger, gemeten in de percentages van de respondenten op stellingen als: ‘Ik vertrouw erop dat de Grondwet mijn rechten als burger beschermt’.27 Oomens burgerschapsconcept draagt de sporen van het formeel en materieel burgerschap en beweegt zich binnen de maatschappelijke, sociale en politieke dimensies.