Afspraken en Aanspraken (SteR nr. 57) 2023/6.4.0:6.4.0 Introductie

Afspraken en Aanspraken (SteR nr. 57) 2023/6.4.0

6.4.0 Introductie

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In geval van gerechtvaardigd vertrouwen staat nog niet vast dat een belanghebbende het hem voorgespiegelde besluit kan afdwingen of dat het ter discussie staande besluit moet worden vernietigd.1 Zijn belang bij honorering van de uitlating moet daarvoor namelijk zwaarder wegen dan eventuele belangen van anderen of het algemeen belang.2 Bij de belangenafweging kan een rol spelen dat betrokkene op basis van de gewekte verwachtingen handelingen heeft verricht of nagelaten waardoor hij schade heeft geleden of nadeel heeft ondervonden indien de verwachtingen niet worden gehonoreerd.3 Denk aan de bewoner aan het begin van dit hoofdstuk die in het vertrouwen op nakoming van de toezegging materiaal voor haar aan te leggen dakterras heeft gekocht. Als echter de overige belangen zwaarder wegen dan het individuele belang van de fidens, slaagt het beroep op de verwachtingen – hoe gerechtvaardigd zij ook zijn – niet. Die belangenafweging moet een bestuursorgaan expliciet maken.4

Als een bestuursorgaan zich beroept op belangen die aan honorering van vertrouwen in de weg staan, moet het duidelijk motiveren waarom in dat geval de andere belangen moeten prevaleren. In de Dakterras-uitspraak heeft de Afdeling over een beroep door een overheid op het algemeen belang in algemene zin overwogen dat bestuursorganen in hun belangenafweging voortaan minder waarde moeten hechten aan het abstracte algemene belang van naleving van regels5 of het financiële belang6 van de overheid en meer de concrete belangen van het geval moeten beoordelen. Dit betekent bijvoorbeeld dat als in een handhavingskwestie geen derdebelangen of andere concrete bedreigde belangen7 aanwezig zijn náást de algemene beginselplicht tot handhaving, het gerechtvaardigd vertrouwen op honorering van dat vertrouwen zwaarder zou moeten wegen dan die beginselplicht.8

Voor de beginselplicht tot handhaving geldt ook in algemene zin – los van de vertrouwensleer – dat die plicht tegenwoordig meer in de sleutel van maatwerk wordt gezet.9 De reden daarvoor moet worden gevonden in de reflectie in de bestuursrechtspraak naar aanleiding van de toeslagenaffaire.10

Annotator Van Mil spreekt onder 6 de volgende toekomstverwachting over de handhavingsplicht uit, die mooi de ontwikkelingen in het bestuursrecht weergeeft:

“Mijn verwachting is niet dat de beginselplicht tot handhaving zal ophouden te bestaan. Mede vanuit het oogpunt van de rechtszekerheid en het algemeen belang van handhaving is en blijft het belangrijk dat overtredingen gesanctioneerd worden. Wel lijkt er op de beginselplicht, meer en anders dan voorheen, een zekere billijkheidscorrectie te kunnen worden toegepast, die ertoe zal leiden dat bestuursorganen niet in alle gevallen klakkeloos handhavingsbesluiten zullen (kunnen) nemen zonder dat hieraan een gedegen motivering aan de hand van de concrete omstandigheden ten grondslag ligt. Iets minder ‘regels zijn regels’ dus en meer ruimte voor maatwerk en de menselijke maat in het individuele geval.”11

Die meer uitdrukkelijke belangenoverweging zou ook moeten maken dat strijd met een publiekrechtelijk voorschrift (zoals bij handhaving) geen reden is om niet aan de stap van belangenafweging toe te komen. Aangezien vernietiging van het aangevochten besluit niet snel aan de orde zal zijn, kan de uitkomst van die belangenafweging in dat geval nakoming zijn in de vorm van gedogen ofwel schadevergoeding.12

Deze benadering sluit aan bij de door A-G Wattel in zijn conclusie over het vertrouwensbeginsel voorgestelde aanpak om meer maatwerk te leveren bij de beoordeling of een beroep op het vertrouwensbeginsel moet slagen. Hij heeft daarvoor verschillende opties aangedragen.13 De sinds de Dakterras-uitspraak gewezen rechtspraak wijst uit dat de bestuursrechter vooral meer aandacht is gaan besteden aan de eventuele plicht van een bestuursorgaan tot vergoeding van dispositieschade – schade die is geleden vanwege het gewekte vertrouwen – als vorm van maatwerk.14 De bestuursrechter overweegt dan dat het bestuursorgaan geen besluit had mogen nemen zonder rekening te houden met de schade van de fidens door dat besluit en verwijst naar een schending van het evenredigheidsbeginsel van artikel 3:4 lid 2 Awb of het onvoldoende vergaren van kennis voor het maken van een belangenafweging in de zin van artikel 3:2 Awb of onvoldoende motivering op grond van artikel 3:46 Awb.

Hieronder bespreek ik eerst de belangen die aan honorering van een welbewuste standpuntbepaling in de weg kunnen staan (paragraaf 6.4.1), waarna ik inga op de zojuist genoemde mogelijke schadevergoedingsplicht van bestuursorganen (paragraaf 6.4.2).

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.