6.2.2.1 Het vereiste van voldoende belang en algemeen belangacties

De voorwaarde dat eiser voldoende belang moet hebben bij zijn vordering is in het burgerlijk procesrecht neergelegd in artikel 3:303 BW:

In de regel zal een voldoende belang aanwezig zijn indien een burger opkomt voor zijn eigen, individuele belangen. Daarbij kan het onder meer gaan om het genot of het behoud van een grondrecht of vermogensrecht.1

Meer discussie bestaat over de mogelijkheid om de burgerlijke rechter te benaderen voor de bescherming van collectieve of algemene belangen.2 Aanvankelijk leek dit niet mogelijk, althans niet over de boeg van de onrechtmatige daad. Steun hiervoor biedt het arrest Limmen/Houtkoop.3 Daarin kwam de gemeente Limmen op tegen het gebruik van een bloembollenberging in strijd met het bestemmingsplan. Deze berging mocht op grond van dat plan uitsluitend voor agrarische doeleinden worden gebruikt. Houtkoop was echter voornemens de berging mede voor woondoeleinden te gebruiken. Toen hij van de gemeente afgifte van een woonvergunning vorderde, stelde de gemeente op haar beurt een onrechtmatige daadsactie in om te voorkomen dat Houtkoop de berging als woning zou gaan gebruiken.

De gemeente had hiermee geen succes. De Hoge Raad overwoog dat de burgerlijke rechter weliswaar bevoegd was, nu de gemeente een beroep had gedaan op het leerstuk van de onrechtmatige daad. Naleving van publiekrechtelijke voorschriften was echter geen belang dat de onrechtmatige daad beoogt te beschermen. De Hoge Raad overwoog:

In latere rechtspraak heeft de Hoge Raad deze benadering verlaten. De opmaat daarvoor vormt het De Nieuwe Meer-arrest.4 Daarin kwamen milieuorganisaties op tegen het storten van bagger uit de Amsterdamse grachten zonder vergunning. De Hoge Raad achtte de milieuorganisaties in dit geval ontvankelijk. Daarbij stelde hij voorop dat de belangen waarvoor de organisaties opkwamen zich leenden voor een bundeling en dat een efficiënte rechtsbescherming daarmee was gediend. De Hoge Raad overwoog vervolgens:

Met deze overweging bevestigde de Hoge Raad dat algemene, meer ideële belangen via een onrechtmatige daadsactie wel degelijk binnen het domein van de rechter kunnen vallen.

In latere rechtspraak heeft de Hoge Raad verduidelijkt dat het vereiste van voldoende belang uit 3:303 BW evenmin in de weg staat aan het in rechte opkomen voor algemene of collectieve belangen. De Hoge Raad deed dat in het arrest Staat/Kabayel.6 Daarin moest de Hoge Raad zich uitlaten over een gezin dat om humanitaire redenen in Nederland was toegelaten. Op grond van de destijds geldende wetgeving eindigde het recht op opvang in een asielzoekerscentrum drie maanden na verlening van een verblijfsvergunning. Het gezin was een woning aangeboden. Nadat het gezin deze woning had geweigerd, startte de Staat een onrechtmatige daadsactie met als doel het gezin te dwingen het asielzoekerscentrum te verlaten.

De Hoge Raad achtte deze actie mogelijk. Daarbij stelde hij voorop dat de Staat had aangevoerd dat het gezin onrechtmatig handelde door zonder geldige titel langer in het asielzoekerscentrum te verblijven. Daarmee was de bevoegdheid van de rechter gegeven. De Hoge Raad voegde hieraan toe:

Met deze overweging bevestigde de Hoge Raad dat algemene belangen ook een voldoende belang in de zin van artikel 3:303 BW kunnen opleveren.8

De hiervoor besproken rechtspraak is korte tijd later neergelegd in artikel 3:305a BW. Het eerste lid van deze bepaling luidt:

In de andere leden zijn aanvullende, meer formele voorwaarden gesteld om een algemeen belangactie te kunnen instellen, waaronder de voorwaarde dat een belangenorganisatie eerst voldoende overleg moet hebben gevoerd.

Artikel 3:305a BW maakt het voor belangenorganisaties aldus mogelijk om in rechte voor algemene belangen op te komen. Daarmee heeft de wetgever de benadering van de Hoge Raad in De Nieuwe Meer en Staat/Kabayel uitdrukkelijk onderschreven en de drempel voor algemeen belangacties bewust heel laag gelegd.9 De wetgever benadrukte hierbij dat op grond van deze bepaling ook voor meer ideëel getinte belangen kan worden opgekomen die een particuliere organisatie zich vanuit een bepaalde overtuiging heeft aangetrokken. Daarbij is niet relevant of ieder lid van de samenleving dezelfde betekenis aan deze belangen hecht. Evenmin hoeft het te gaan om belangen van een vooraf duidelijk te omlijnen groep. Volgens de wetgever kan het ook gaan om een onbepaalde, grote groep personen. Dat deze personen individueel een rechtsvordering moeten kunnen instellen, geldt niet als vereiste.10