7.3.7.4.2 Procesbeschrijving: te onderscheiden stappen

Door een bepaalde stelling te poneren, wordt die stelling het uitgangspunt voor de bewijslevering. De stelplicht moet enigszins worden ingevuld: er moet op zijn minst een begin van bewijs worden aangedragen.1 Een blote bewering of veronderstelling, waarvoor geen feiten als ondersteuning worden aangevoerd, kan de rechter namelijk negeren.2 In dergelijke gevallen volstaat de enkele betwisting door de wederpartij om de stelling van tafel te krijgen.3

De partij op wie de primaire bewijslast rust en die voor zijn stelling ook een begin van bewijs aandraagt, verkrijgt daardoor als het ware het voordeel van de twijfel.4 De bal komt dan namelijk bij de wederpartij te liggen.5 Een begin van bewijs is dus de openingszet op het schaakbord: het activeert als het ware de daadwerkelijke bewijslast, in die zin dat bij betwisting de partij op wie de bewijslast rust, ook daadwerkelijk zal moeten overgaan tot het leveren van bewijs naar de vereiste gradatie.6 Slaagt die partij daarin niet, dan blijft de situatie zoals hij was: de stelling is dan niet bewezen en de rechtsgevolgen van die stelling treden niet in. Aldus manifesteert zich het bewijsrisico.7 Slaagt die partij daar wel in, dan geldt de stelling in beginsel als bewezen. De wederpartij moet vervolgens steeds de gelegenheid krijgen om de stelling van de partij op wie de primaire bewijslast rust – gemotiveerd – te weerspreken.8 Dat kan in de gedaante van:9

Het onderscheid tussen beide vormen is gelegen in het bewijsobject: bij het leveren van tegenbewijs richt de wederpartij zich op het door de andere partij geleverde positieve bewijs, terwijl die wederpartij bij bewijs van het tegendeel zelfstandig positief bewijs levert (van een alternatieve gang van zaken).10

Bij tegenbewijs wordt aldus het (begin van) bewijs zoals dat geleverd is, bestreden. Dat zal de wederpartij gemotiveerd moeten doen; de enkele ontkenning van de stelling van de oorspronkelijke partij is onvoldoende.11 De gronden waarop de tegenspraak berust, moeten worden uiteengezet; het aannemelijk maken van die gronden is (vermoedelijk) echter niet nodig.12 Dat is ook logisch, aangezien de wederpartij in feite de geloofwaardigheid van het aangedragen (begin van) bewijs aanvalt.13 Het voor de geldende bewijsgradatie vereiste niveau van geloofwaardigheid kan daarom onderuit worden gehaald door stellingen die zelf niet aan die gradatie voldoen.14 Het kan daarbij gaan om ‘zuivere’ geloofwaardigheidsverweren (bedoeld onder a)), die bijvoorbeeld de betrouwbaarheid van de gebruikte bewijsmiddelen ter discussie stellen.15 Ook kan het gaan om het aandragen van feiten en omstandigheden die wijzen op een ander scenario (bedoeld onder b)). In feite gaat het dan om bewijs van het tegendeel, dat echter minder sterk is dan het reeds geleverde primaire bewijs, maar zoveel twijfel kan zaaien dat de in eerste instantie gehaalde bewijsgradatie toch geen standhoudt. Vermoedens kunnen (als zodanig) worden bestreden door redelijke twijfel te zaaien over de juistheid van het vermoeden.16

Het ‘echte’, volwaardige bewijs van het tegendeel zal wat sterkte betreft wél (op zijn minst) gelijk moeten zijn aan de voor het primaire bewijs vereiste bewijsgradatie, althans wanneer voor dat primaire bewijs de gradatie aannemelijk maken geldt en ook is gehaald. Onder aannemelijk maken wordt verstaan dat de betreffende lezing van de relevante feiten de ‘meest voor de hand liggende’ of ‘de meest waarschijnlijke’ is.17 Om het tegendeel te bewijzen, moet het tegenbewijs dan op zijn minst evenzeer aannemelijk worden gemaakt, anders kan het niet de meest waarschijnlijke lezing van de feiten zijn.18 Door bewijs te leveren van het tegendeel, dat geloofwaardiger is dan het bewijs dat oorspronkelijk was aangedragen ter staving van de primaire stellingen, kunnen die stellingen niet overeind blijven omdat ze elkaar tegenspreken.19

Dit proces van bewijsvoering kan worden geïllustreerd aan de hand van de bewijsregels die de Hoge Raad heeft gegeven voor gevallen waarin de administratie weliswaar ernstige tekortkomingen bevat, maar geen informatiebeschikking is genomen vanwege de schending van de administratieplicht.20 De primaire bewijslast van de (hogere) winst of omzet rust op de inspecteur. Als hij aannemelijk maakt dat de administratie niet kan dienen als grondslag voor de winst- of omzetberekening, kan hij ter bepaling van de omvang van de winst of de omzet in eerste instantie volstaan met een ‘gemotiveerde schatting’.21 Met die gemotiveerde schatting vult de inspecteur dus zijn primaire bewijspositie in: hij maakt de volgens hem behaalde winst of omzet daarmee aannemelijk.22 De belastingplichtige kan vervolgens tegenbewijs leveren door de gestelde gebreken in de administratie te bestrijden of door de gemotiveerde schatting in twijfel te trekken. Dat tegenbewijs hoeft zelf niet ‘aannemelijk’ te zijn om te slagen, maar moet voldoende sterk zijn om het bewijs van de inspecteur onder de drempel van de aannemelijkheid te krijgen. De belastingplichtige kan ook bewijs van het tegendeel leveren. Daarvoor moet de belastingplichtige bewijzen dat en waarom zijn winst of omzet lager is dan door de inspecteur is berekend. Dat moet de belastingplichtige dan (wél) aannemelijk maken.23

Als de wederpartij het bewijs van de partij op wie de primaire bewijslast rust niet bestrijdt, geheel ongemotiveerd betwist of erin faalt om tegen(deel)bewijs te leveren, dan blijft het uitgangspunt (de stelling van de partij op wie de primaire bewijslast rust) als niet of onvoldoende weersproken staan, en geldt het in fiscale zin als vaststaand.24 Ook wanneer de wederpartij de gestelde feiten en omstandigheden ronduit erkent, gelden deze als vaststaand.25 De rechter is verplicht om van dergelijke vaststaande feiten uit te gaan bij het nemen van zijn beslissing: doet hij dat niet, dan treedt hij buiten de grenzen van het geschil.26 Een bewijsoordeel zal slechts volgen over de feiten die aldus ‘in geschil’ zijn.27

Als de wederpartij er wél in slaagt om het geleverde (begin van) bewijs voldoende te bestrijden of voldoende tegenbewijs te leveren, ontstaat er voldoende onzekerheid over het oorspronkelijke uitgangspunt en komt de bal – overeenkomstig het vertrekpunt – weer bij de partij op wie de primaire bewijslast rust te liggen.28 Die partij draagt immers het bewijsrisico.29 Wordt er ten aanzien van de juistheid van een vermoeden voldoende twijfel gezaaid, dan ‘herleeft de bewijslast van de partij ten gunste van wie het vermoeden was aangenomen’.30

De oorspronkelijke partij, op wie de primaire bewijslast rust, heeft vervolgens twee mogelijkheden. Hij kan proberen terug te keren naar zijn uitgangspositie, waarin hij het (begin van) bewijs had geleverd van zijn stelling, door de geslaagde bestrijding door de wederpartij onschadelijk te maken. De andere mogelijkheid is om het oorspronkelijke bewijs te laten voor wat het is, en te komen met nieuw, ander bewijs voor dezelfde stelling. Het aantal mogelijke stappen is in theorie oneindig groot. Steeds weer kunnen partijen elkaars bewijsvoering proberen onderuit te halen.