Einde inhoudsopgave
Rechten van polishouders bij portefeuilleoverdracht, juridische fusie en juridische splitsing door verzekeraars (O&R nr. 148) 2024/8.2.2.1
8.2.2.1 Rechters staan het toepassen van een en bloc-clausule om te korten op rechten van polishouders zelden toe
mr. A.M.M. Menken, datum 01-01-2024
- Datum
01-01-2024
- Auteur
mr. A.M.M. Menken
- JCDI
JCDI:ADS949775:1
- Vakgebied(en)
Verzekeringsrecht (V)
Voetnoten
Voetnoten
Ik geef hier drie voorbeelden van een dergelijke clausule. (1) In algemene voorwaarden voor schadeverzekeringen van ASR stond bijvoorbeeld de volgende bepaling: “In uitzonderlijke gevallen kan het noodzakelijk zijn dat wij de verzekering tussentijds aanpassen. Bijvoorbeeld als wetgeving ons daartoe verplicht. Wij kunnen dan de premie en/of de voorwaarden van alle verzekeringen in een bepaalde groep aanpassen, voor al onze verzekeringen tegelijk. Ook de Algemene voorwaarden kunnen wij op deze manier aanpassen. Wij weten nooit van te voren of zo’n situatie zich voordoet. Maar als het gebeurt, zullen wij de aanpassing zo beperkt mogelijk houden. U ontvangt van ons bericht over de aanpassing. (…).” (2) In voorwaarden van Nationale Nederlanden werd dit als volgt verwoord: “In bijzondere gevallen kunnen wij de premie en/of de voorwaarden tussentijds veranderen. Dit doen wij alleen in gevallen waarin wij niet tot de verlengingsdatum kunnen wachten met de wijziging. Bijvoorbeeld omdat dit ernstige financiële gevolgen voor ons heeft of omdat wetgeving ons daartoe verplicht. Dat doen wij dan bij alle verzekeringen van eenzelfde soort, voor alle klanten of voor een geselecteerde groep klanten. (…).” (3) In voorwaarden van N.V. Noordhollandsche van 1816 Schadeverzekeringsmaatschappij luidde de en bloc-clausule: “Wij hebben het recht om tussentijds de premie en de voorwaarden van een of meerdere soorten verzekeringen voor al onze verzekerden tegelijk te veranderen. Ook deze algemene voorwaarden mogen wij op die manier aanpassen. Als de premie of voorwaarden veranderen, ontvangt u van ons informatie over de wijziging(en).”
In de hierna te bespreken casus van Yarden en Conservatrix speelde DNB wel een rol bij het al dan niet toepassen van een en bloc-clausule. Beide verzekeraars voerden overleg met DNB over de maatregelen die waren opgenomen in een herstelplan. Bij Conservatrix had DNB in de laatste fase voorafgaand aan het faillissement ook invloed op de te nemen maatregelen via de door DNB in september 2020 benoemde Wft-curator zoals bedoeld in art. 1:76 Wft.
Dorhout Mees, Aansprakelijkheid, Verzekering & Schade 2015/17, p. 105-106; Duyvensz 2015/5.6; Asser/Wansink, Van Tiggele & Salomons 7-IX 2019/241-244; Kalkman en Van Emden 2019, p. 205-215; Mijnssen en Engel 2021/9.5. en 11.7.; Weterings, Nederlands Tijdschrift voor Handelsrecht 2022-2, p. 41-50; Duyvensz 2022, p. 83-86; Venker 2023, p. 415-426 en Coenraad en Vlasveld 2023, p. 1256-1261. Kalkman en Van Emden 2019, p. 206 noemen daarnaast het gebruik van een en bloc-clausule voor het realiseren van premieverlaging, dekkingsuitbreiding tegen gelijkblijvende premie of modernisering van voorwaarden in verband met gewijzigde wet- en regelgeving.
Duyvensz 2022, p. 83-86 en Venker 2023, p. 420. Duyvensz voegt daaraan toe dat in de jurisprudentie de kans op een succesvol beroep op de en bloc-clausule groter lijkt bij een verzekering met lange looptijd dan bij een kortlopende verzekering. Bij een kortlopende verzekering kunnen verzekeraars immers bij de eventuele continuering van de verzekering andere polisvoorwaarden van toepassing verklaren.
Venker 2023, p. 424.
Op grond van art. 6:237 sub c BW wordt bij overeenkomsten tussen een gebruiker van algemene voorwaarden en een consument een beding in algemene voorwaarden “dat de gebruiker de bevoegdheid verleent een prestatie te verschaffen die wezenlijk van de toegezegde prestatie afwijkt, tenzij de wederpartij bevoegd is in dat geval de overeenkomst te ontbinden”, vermoed onredelijk bezwarend te zijn. De norm ‘onredelijk bezwarend’ wordt in consumentenovereenkomsten uitgelegd in het licht van de term ‘oneerlijk’ uit art. 3 van de Richtlijn Oneerlijke bedingen. Zie hierover Van Dijk en Van ’t Ende, Nederlands Tijdschrift voor Burgerlijk Recht 2022/15, p. 106-119. Met de Richtlijn Oneerlijke bedingen wordt Richtlijn 93/13/EEG van de Raad van 5 april 1993 betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (PbEG 1993, L 95) bedoeld.
In juridische literatuur over en bloc-bepalingen in polisvoorwaarden wordt aangenomen dat als een opzeggingsrecht in de en bloc-bepaling is opgenomen, dat deze bepaling dan niet vermoed wordt onredelijk bezwarend te zijn in de zin van art. 6:237 sub c BW. Het toekennen van een opzeggingsrecht is op grond van art. 7:940 lid 4 BW voor verzekeringsovereenkomsten met particulieren van dwingend recht (art. 7:943 lid 3 BW). Zie Asser/Wansink, Van Tiggele & Salomons 7-IX 2019/242; Kalkman en Van Emden 2019, p. 207; Weterings, Nederlands Tijdschrift voor Handelsrecht 2022-2, p. 41 en Venker 2023, p. 418-419.
Achmea is in hoger beroep gegaan van deze uitspraak, maar de hoger beroep uitspraak van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden uit 2018 gaat niet in op het gebruik van de en bloc-clausule.
R.o. 5.22.
In dit onderzoek te noemen: Yarden Uitvaartverzekeringen N.V. of Yarden. Tot de verzekeringsportefeuille van Yarden behoorden zowel levensverzekeringen als natura-uitvaartverzekeringen.
Een en bloc-clausule is een bepaling in een verzekeringsovereenkomst op grond waarvan de verzekeraar de voorwaarden van een groep (soortgelijke) verzekeringen in één keer (vandaar: en bloc) tussentijds kan wijzigen.1
Indien de verzekeraar de voorwaarden van de overeenkomst ten nadele van de verzekeringnemer of de tot uitkering gerechtigde wijzigt, is de verzekeringnemer gerechtigd de overeenkomst op te zeggen tegen de dag waarop de wijziging ingaat, en in ieder geval gedurende één maand nadat de wijziging hem is meegedeeld (art. 7:940 lid 4 BW). Art. 7:940 lid 4 BW is van dwingend recht voor verzekeringsovereenkomsten met particulieren (art. 7:943 lid 3 BW).
De verzekeraar hoeft geen instemming van de AFM (of DNB) te vragen voordat hij de en bloc-clausule eventueel toepast.2
Dit klinkt als een relatief eenvoudige mogelijkheid om de polisvoorwaarden voorafgaand aan een portefeuilleoverdracht aan te passen. Uit jurisprudentie blijkt echter dat een verzekeraar de en bloc-clausule alleen in uitzonderlijke omstandigheden mag toepassen.3 Op grond van deze jurisprudentie lijkt de toepassing ervan om te korten op de rechten van polishouders in feite beperkt tot situaties waarin de verzekeraar kan aantonen dat zijn voortbestaan in gevaar komt wanneer de verzekeringsovereenkomsten ongewijzigd worden voortgezet:4 Of zoals Venker het zegt: “Aan het gebruik van een en-bloc-clausule worden zware eisen gesteld, die niet rechtstreeks voortvloeien uit art. 7:940 lid 4 BW maar wel uit de rechtspraak.”5.6
De begrenzing wordt in deze jurisprudentie gebaseerd op art. 6:248 lid 2 BW, dus de beperkende werking van de maatstaven van redelijkheid en billijkheid. De begrenzing wordt ook wel gebaseerd op art. 3:13 BW dat over misbruik van bevoegdheid gaat. In lid 2 daarvan is onder meer bepaald dat daarvan sprake kan zijn in geval men, in aanmerking nemende de onevenredigheid tussen het belang bij de uitoefening en het belang dat daardoor wordt geschaad, naar redelijkheid niet tot die uitoefening had kunnen komen. Anders gezegd, in deze jurisprudentie gaat het erom dat toepassing van de en bloc-clausule in specifieke situaties ontoelaatbaar wordt geacht, en niet om vernietiging van het beding op grond van bijvoorbeeld art. 6:233 BW. De achterliggende gedachte daarbij is dat een en bloc-clausule niet vermoed wordt onredelijk bezwarend te zijn voor consumenten in de zin van art. 6:237 sub c BW,7 indien de verzekeringnemer een opzeggingsrecht heeft.8
a. Voorzieningenrechter Rb. Utrecht 8 juni 2007, ECLI:NL:RBUTR:2007:BA6717 (Consumentenbond e.a./ONVZ) had betrekking op het gebruik van de en bloc-clausule door ziektekostenverzekeraar ONVZ ter zake aanvullende zorgverzekeringen. De toepassing van de en bloc-clausule werd naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar geacht. De rechter oordeelde onder meer dat het enkele feit dat ONVZ bij ongewijzigde voortzetting een verlies op de verzekeringen zou lijden niet genoeg gewicht in de schaal legde, nu ONVZ niet of onvoldoende had onderbouwd welke gevolgen dit verlies voor haar financiële positie en met name haar solvabiliteit zou meebrengen.
b. Voorzieningenrechter Rb. Amsterdam 30 oktober 2013, ECLI:NL:RBAMS:2013:7138 (Universiteit Utrecht e.a./Delta Lloyd) had betrekking op het gebruik van de en bloc-clausule door Delta Lloyd Schadeverzekeringen ter zake arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Ook in dit geval werd het gebruik van de en bloc-clausule naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar geacht. Onder meer werd relevant geacht dat niet was gebleken dat de solvabiliteit van Delta Lloyd door de tegenvallende resultaten van de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen in ernstige mate werd bedreigd.
c. Rb. Gelderland 3 september 2014, ECLI:NL:RBGEL:2014:5645 (ToplandLandbouwpolis Achmea)9 had betrekking op een aansprakelijkheidsverzekering voor de agrarische sector van Achmea, waarin onder meer aansprakelijkheid voor schade voortvloeiende uit asbest was gedekt. De verzekeraar heeft de verzekeringen per het eind van de contractstermijn opgezegd en daarnaast met behulp van de en bloc-clausule een tussentijdse wijziging doorgevoerd waardoor de dekking voor asbestschade kwam te vervallen. De rechtbank oordeelde ten aanzien van de beëindiging van de asbestdekking door middel van een en bloc-wijziging dat Achmea, in aanmerking nemend de onevenredigheid tussen het belang bij de uitoefening van haar wijzigingsbevoegdheid en het belang dat daardoor wordt geschaad, naar redelijkheid niet tot die uitoefening had kunnen komen.10
d. De meest recente uitspraken (2019-2022) gaan over de toepassing van de en bloc-clausule door Yarden Uitvaartverzekeringen N.V.11 Door de toepassing van de en bloc-clausule werd de weg vrij gemaakt voor een overname. Bij Conservatrix was het eigenlijk om dezelfde reden noodzakelijk om een en bloc-clausule toe te passen. De en bloc-clausule is daar echter niet toegepast. Ik ga hierna in op de gebeurtenissen bij Yarden en Conservatrix ten aanzien van de toepassing van de en bloc-clausule.