3.5.0 Introductie

De hiervoor genoemde argumenten ter rechtvaardiging van het eenvoudig eigendomsvoorbehoud, gelden niet meer indien sprake is van een verbreed eigendomsvoorbehoud. Indien de verkoper zijn eigendom ook voorbehoudt voor andere vorderingen dan de directe tegenprestatie, verwerft de koper de zaak ook nog niet als hij de koopprijs reeds volledig heeft voldaan. Denkbaar is zelfs dat een zogenoemd kredieteigendomsvoorbehoud is overeengekomen, waardoor de koper de zaak zelfs niet verkrijgt indien hij op een bepaald moment niets meer verschuldigd is, omdat in de toekomst nog nieuwe vorderingen kunnen ontstaan.1

Daarmee wordt de neutraliteit die inherent is aan het eenvoudig eigendomsvoorbehoud doorbroken. De vermindering van het verhaalsvermogen van de koper die plaatsvindt doordat hij de koopprijs voldoet, wordt bij het eenvoudig eigendomsvoorbehoud geneutraliseerd door de toename van het actief door de eigendomsverkrijging. Voor het verbreed eigendomsvoorbehoud geldt dat niet: ook als de koper de koopprijs reeds volledig heeft voldaan, verkrijgt hij de eigendom van de verkochte zaak vooralsnog niet. Terwijl het eenvoudig eigendomsvoorbehoud aldus de overige schuldeisers geen verhaalsmogelijkheden ontneemt, is dat bij het verbreed eigendomsvoorbehoud wel het geval, omdat de gewoonlijk met betaling van de koopprijs plaatsvindende eigendomsverkrijging wordt uitgesteld. Treffend wordt dit bezwaar verwoord door Mayrhofer:

Dit is het gevolg van het feit dat de verbreding van het eigendomsvoorbehoud leidt tot een enigszins kunstmatige uitbreiding van de wederkerigheidsband.3 Door het eigendomsvoorbehoud ook overeen te komen met betrekking tot andere vorderingen dan de koopprijs, roepen partijen een wederkerigheidsband in het leven tussen verbintenissen die normaliter niet tegenover elkaar staan, namelijk de verbintenis tot eigendomsoverdracht van de verkoper tegenover de verbintenis tot betaling van de koopprijs en de overige betalingsverbintenissen. Het is aldus deze ruime wederkerigheidsband die de neutraliteit van het eigendomsvoorbehoud doorbreekt.

De voorrangspositie die het verbreed eigendomsvoorbehoud tot gevolg heeft laat zich daarmee niet goed rechtvaardigen. De verbreding leidt tot een overstrekking van de doelstelling van het eigendomsvoorbehoud, die gelegen is in de handhaving van de wederkerigheid ondanks het feit dat de verkoper de zaak reeds levert. Strikt genomen vervult het eigendomsvoorbehoud ook deze doelstelling na de verbreding, maar uitsluitend omdat partijen een ruimere invulling van het begrip ‘wederkerigheid’ zijn overeengekomen, door daaronder ook de overige vorderingen te begrijpen. Daarmee wijkt de koopovereenkomst met een verbreed eigendomsvoorbehoud af van het normaaltype koopovereenkomst. Voor het eenvoudig eigendomsvoorbehoud geldt dat niet. Dat fungeert namelijk juist binnen een normale koopovereenkomst als instrument om het uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’ te handhaven, ondanks het feit dat de verkoper de zaak reeds levert en de koper uitstel van betaling verleent. Het eenvoudig eigendomsvoorbehoud waarborgt daarmee dat de verkoper niet in een slechtere positie verkeert dan het geval zou zijn indien de koper de koopprijs gelijktijdig met de aflevering zou voldoen. Het verbreed eigendomsvoorbehoud gaat verder, omdat het niet slechts waarborgt dat de verkoper niet slechter af is dan bij gelijktijdige uitwisseling van de tegenover elkaar staande prestaties, maar daarenboven dat de verkoper een betere positie heeft dan volgens het wettelijk uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’ het geval zou zijn.4

Vanwege de hiervoor genoemde redenen kan het eigendomsvoorbehoud naar Oostenrijks recht niet tot andere vorderingen worden verbreed. Zoals hiervoor aan de orde kwam, wordt het eenvoudig eigendomsvoorbehoud in Oostenrijk gerechtvaardigd door het feit dat het beding het uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’ benadrukt en aldus geen vermogensbestanddeel onttrekt aan het verhaal van de overige schuldeisers.5 Dat geldt niet voor het verbreed eigendomsvoorbehoud. Zodra de koopprijs door de koper volledig is voldaan, zou de handhaving van het eigendomsvoorbehoud leiden tot een vermindering van de verhaalsmogelijkheid voor de overige schuldeisers.6 Daaraan stelt het Oostenrijkse recht nadere publiciteitseisen – het uit de macht van de koper brengen van de verkochte zaak – waaraan het verbreed eigendomsvoorbehoud niet voldoet.

Ook in de Duitse literatuur bestaan gewichtige bezwaren tegen het verbreed eigendomsvoorbehoud. Desalniettemin wordt een verbreding van het eigendomsvoorbehoud tot andere vorderingen in de rechtspraak en door de heersende leer in beginsel geaccepteerd.7 Bezwaren bestaan tegen deze figuur, omdat de verbreding tot gevolg heeft dat de verkoper ook eigenaar blijft van de verkochte zaak, indien de koopprijs allang is betaald. Dat wordt problematisch geacht, omdat de eigendomsverkrijging van de koper daardoor tot ver in de toekomst kan worden uitgesteld.8 Bovendien leidt het bedingen van het eigendomsvoorbehoud voor allerhande vorderingen volgens sommigen tot een ‘Verschwommenheit der Eigentumsverhältnisse.’9 Daarbij dient bedacht te worden dat het Duitse recht, anders dan het Nederlandse recht met artikel 3:92 lid 2 BW, geen nadere eisen stelt aan het type vordering, waarvoor het eigendomsvoorbehoud kan worden bedongen. De enige wettelijke beperking van het verbreed eigendomsvoorbehoud is neergelegd in § 449(3) BGB, op grond waarvan het eigendomsvoorbehoud niet kan worden bedongen voor vorderingen van derden, in het bijzonder een tot het concern van de verkoper behorende onderneming in de zin van § 15 AktG. Daarnaast worden in de rechtspraak nadere beperkingen gesteld aan het bedingen van een verbreed eigendomsvoorbehoud.

In de eerste plaats wordt een verbreed eigendomsvoorbehoud ongeldig geacht op grond van § 307 BGB, indien het in niet-handelsrelaties in algemene voorwaarden wordt bedongen.10 Een verbreding van het eigendomsvoorbehoud is derhalve slechts rechtsgeldig indien het niet in algemene voorwaarden is overeengekomen of indien het tussen koopmannen wordt overeengekomen. Als tweede beperking wordt in de literatuur bepleit dat bij de beantwoording van de vraag voor welke vorderingen het verbreed eigendomsvoorbehoud is bedongen, een restrictieve maatstaf moet worden aangelegd, hetgeen ook in de rechtspraak tot uitdrukking lijkt te komen.11 Bovendien lijkt een zekere samenhang met de koopovereenkomst te worden geëist.12 In de derde plaats wordt in de rechtspraak en literatuur als nadere beperking aangenomen dat de koper in ieder geval eigenaar wordt indien hij op een zeker moment alle op dat moment verschuldigde vorderingen voldoet, waarbij onverschillig is dat in de toekomst nieuwe vorderingen kunnen ontstaan, waarvoor het eigendomsvoorbehoud ook is bedongen.13

Een minderheid in de Duitse literatuur meent dat het verbreed eigendomsvoorbehoud in het geheel niet toelaatbaar is. Daarbij wordt in het bijzonder toegespitst op het zogenoemde Kontokorrentvorbehalt, op grond waarvan de eigendom wordt voorbehouden voor alle bestaande en toekomstige vorderingen die de rechtsverhouding tussen de verkoper en de koper voortvloeien. Dit standpunt is het meest uitvoerig onderbouwd door Tiedtke.14 Hij keert zich tegen de overweging van het BGH dat het verbreed eigendomsvoorbehoud geldig kan worden overeengekomen, tenzij de verbreding tot andere vorderingen zozeer in strijd komt met de aard van de koopovereenkomst, dat sprake is van misbruik van de partijautonomie.15 Volgens Tiedtke komt een verbreding van het eigendomsvoorbehoud namelijk per definitie in strijd met de aard van de koopovereenkomst. Het eigendomsvoorbehoud strekt ertoe de verkoper te beschermen tegen de gevaren die ontstaan doordat hij als eerste presteert. Het beding biedt, aldus nog steeds Tiedtke, de verkoper de mogelijkheid zich tegen deze gevaren in te dekken door de eigendom pas te laten overgaan op het moment dat de koper de tegenprestatie voldoet, omdat aldus het uitgangspunt van ‘gelijk oversteken’ wordt gehandhaafd. De verbreding van het eigendomsvoorbehoud verdraagt zich volgens hem niet met dit uitgangspunt, omdat het niet de doelstelling van het eigendomsvoorbehoud is de verkoper een additionele zekerheid voor geheel andere vorderingen te verschaffen. De verkoper gebruikt het eigendomsvoorbehoud dan op een oneigenlijke manier: ‘er erschleicht sich eine zusätzliche Sicherung, die zu Lasten des Käufers und seiner ungesicherten Gläubiger geht und mit dem Abschluû des Kaufvertrages, der zur Vereinbarung dieses Vorbehalts geführt hat, nichts zu tun hat.’16 Een vergelijkbaar standpunt wordt ingenomen door Larenz en Rühl. Volgens hen leidt de verbreding tot andere vordering tot een ‘Entartung des Instituts des Eigentumsvorbehalts’, omdat de voor het beding zo wezenlijke ‘innere Zusammenhang zwischen Sicherungsmittel und zu sichernder Forderung’ wordt losgelaten.17 Daarmee wordt de zaak ingezet voor zekerheidsdoeleinden die niets met de koopovereenkomst te maken hebben.

Voor het Nederlandse recht overtuigen deze argumenten.18 De verbreding leidt tot een benadeling van de overige schuldeisers van de koper en druist daarmee in tegen de neutraliteit van het eigendomsvoorbehoud. 19 De verbreding leidt tot een ‘Entartung’ van het eigendomsvoorbehoud, omdat een wederkerigheidsband in het leven wordt geroepen door tegenover de verplichting tot eigendomsverschaffing niet alleen de verplichting tot betaling van de koopprijs te beschouwen, maar ook andere verplichtingen. Aldus wordt de koopovereenkomst kunstmatig in leven gehouden teneinde de verkoper de mogelijkheid te geven bij de afwikkeling van de koopovereenkomst zijn ongedaanmakingsverbintenis te verrekenen met de overige vorderingen.20 Deze ontaarding van de koopovereenkomst blijkt bovendien uit het feit dat de verkoper de koopovereenkomst die in feite door de koper volledig is nagekomen, noodzakelijkerwijs moet ontbinden om te kunnen profiteren van de voordelen van het verbreed eigendomsvoorbehoud.21 De uitoefening van het verbreed eigendomsvoorbehoud kan daarmee tot gevolg hebben dat een koopovereenkomst die reeds lange tijd geleden tot stand is gekomen moet worden ongedaan gemaakt. Dat alles verdraagt zich moeilijk met het ruilkarakter van de koopovereenkomst:

Gelet op de hiervoor genoemde argumenten, wordt een verbreding van het eigen- domsvoorbehoud terecht kritisch benaderd in het Oostenrijkse en het Duitse recht. Het voorgaande neemt echter niet weg dat een dergelijke verbreding naar Nederlands recht zonder meer toelaatbaar is met betrekking tot vorderingen die zijn omschreven in artikel 3:92 lid 2 BW. In het navolgende zal blijken dat daarvoor, ondanks de genoemde bezwaren, uiteindelijk toch een overtuigende rechtvaardiging bestaat in geval van doorlopende handelsrelaties.