II.5.7.5.2 Effectieve rechtsbescherming tegen traag bestuur

Onder invloed van artikel 6 en 13 EVRM en de jurisprudentie van het EHRM van de afgelopen jaren zijn het redres en de gevolgen die schendingen van de redelijke termijn, ook door het bestuur, hebben zoals reeds aangegeven steeds belangrijker geworden. In de jurisprudentie van het EHRM is de afgelopen jaren, ingezet met de uitspraak Kudla t. Polen1, een ontwikkeling te bespeuren waarin meer nadruk gelegd wordt op het al dan niet bestaan van een effectief nationaal rechtsmiddel in de zin van artikel 13 EVRM voor schendingen van het redelijke termijn-vereiste.2 Deze problematiek is inmiddels verscheidene malen onderwerp geweest van een Grote Kamer-uitspraak, waaruit het belang van deze kwestie ook duidelijk blijkt.3 Het EHRM eist op grond van artikel 13 EVRM dat er op nationaal niveau een effectieve voorziening bestaat om schendingen van de redelijke termijn aan de orde te stellen. Enkele verdragsstaten hebben naar aanleiding van deze jurisprudentie een rechtsmiddel geschapen waarin geklaagd kan worden over de schending van de redelijke termijn en ook redres geboden wordt.4 In Nederland is echter vooralsnog geen afzonderlijke voorziening door de wetgever gecreëerd, maar kunnen overschrijdingen van de redelijke termijn en vergoedingen daarvoor aan bod komen in de reguliere procedures of de reeds bestaande middelen tegen traag bestuur. Een wettelijke voorziening is echter in de maak.5

Een effectief rechtsmiddel kan bestaan uit een voorziening die leidt tot compensatie voor de schending en/of een preventieve voorziening die een voortvarender behandeling van de zaak mogelijk maakt.6 Beide varianten kunnen (afzonderlijk) voldoende effectief zijn en zijn geoorloofd volgens het EHRM, al lijkt het EHRM een voorkeur te hebben voor preventieve voorzieningen dan wel een combinatie van beide voorzieningen.7 Ook een samenstel van (bestaande) voorzieningen kan — hoewel de afzonderlijke voorzieningen op zichzelf niet effectief zijn — voldoende effectief redres bieden.8 In het kader van de beoordeling of van een dergelijke effectieve voorziening sprake is, is voor het EHRM onder meer van belang of vertragingen in alle fasen van de procedure, derhalve ook in de bestuurlijke voorprocedure, meegenomen worden. In een uitspraak van 29 juni 2006 in de zaak BoZ"ie tegen Kroatië overweegt het EHRM expliciet dat indien naar nationaal recht een klager verplicht is om eerst een bestuurlijke voorprocedure te doorlopen alvorens een rechter kan worden geadieerd, deze procedures bij het bestuur moeten worden meegeteld bij de algehele duur van de procedure in het licht van artikel 6 EVRM. Het EHRM benadrukt dat slechts sprake is van een effectief rechtsmiddel indien daarbij alle fasen van de procedure kunnen worden meegenomen, net zoals het zelf ook de 'overall length' meeneemt bij de beoordeling van de redelijke termijn.9 Het Constitutionele Hof in Kroatië weegt bij de beoordeling van een klacht omtrent de lengte van een procedure slechts de periode dat de zaak aanhangig is bij de rechter mee. Het sluit de duur van de bestuurlijke voorprocedures daarvan uit omdat voor het versnellen van die procedures specifieke voorzieningen voorhanden zijn. Om die reden wordt de constitutionele klacht-procedure als zodanig door het EHRM niet beschouwd als een `effective remedy'.

Het voorgaande betekent dat ook op nationaal niveau geklaagd moet kunnen worden en een voorziening moet worden geboden voor onredelijke vertragingen in de bestuurlijke voorfasen. Schendingen van de redelijke termijn kunnen immers ook (primair of alleen) te wijten zijn aan het bestuur. Voor het EHRM staat echter de beoordeling van de gehele duur van een geschil centraal. Dat betekent ook dat een vertraging in de voorfase goedgemaakt kan worden door een zeer voortvarende behandeling van de zaak in de beroeps- of hoger beroepsfase.10 Waar het om gaat is dat de totale duur van de procedures (inclusief de bestuurlijke voorprocedures en alle rechtsgangen bij de rechter) niet excessief is. Gaat het in een van deze fasen in de gehele procedure mis, zoals de bestuurlijke voorfase, en wordt zulks onvoldoende hersteld, kan sprake zijn van een schending van de redelijke termijn- eis. In dat geval behoort een effectief rechtsmiddel te bestaan op nationaal niveau om die schending aan de orde te stellen.

Alvorens het EHRM een voorziening beschouwt als een voldoende effectief middel tegen schendingen van de redelijke termijn moet deze voorziening aan een aantal voorwaarden voldoen. De belangrijkste uitspraak in dat kader is Scordino t. Italië van 29 maart 2006, het standaardarrest van de Grote Kamer waarnaar het EHRM thans ook altijd verwijst.11 Hoewel het vanwege de casuistische benadering van het EHRM lastig is om algemene voorwaarden te destilleren uit de jurisprudentie, worden hieronder enkele algemene eisen die te onderscheiden vallen op een rij gezet. Die voorwaarden verschillen uiteraard voor preventieve en compensatoire voorzieningen, maar beide soorten voorzieningen behoren in elk geval effectief, adequaat en toegankelijk te zijn.

Een preventief rechtsmiddel moet volgens het Hof ook daadwerkelijk de procedure kunnen bespoedigen.12 Uit de Grote Kamer-uitspraak Siirmeli t. Duitsland blijkt ook dat de rechter in dat kader de mogelijkheid moet hebben om termijnen te stellen of anderszins maatregelen moet kunnen treffen om de procedure te bespoedigen. De enkele mogelijkheid om een verzoek te richten tot de trage instantie die met de behandeling van de zaak belast is, voldoet niet.13 Ook de omstandigheid dat het Bundesverfassungsgericht gedetailleerde aanwijzingen kon geven, en in de praktijk dat ook al eens had gedaan, over de wijze waarop de procedure versneld kon worden, kan de Duitse regering niet baten, vanwege het uitzonderingskarakter van dat soort aanwijzingen in de rechtspraak van het Bundesverfassungsgericht.14 Kortom, een voorziening is pas effectief indien de oordelende instantie de bevoegdheid heeft om specifieke maatregelen te bevelen die de procedure waarin de redelijke termijn is of dreigt te worden overschreden kan bespoedigen.

Ook aan de compensatoire voorzieningen worden eisen gesteld. Uit de Scordinouitspraak blijkt dat excessieve vertragingen in de compensatoire voorziening afbreuk doen aan de effectiviteit van de voorziening. Bovendien moet binnen zes maanden na de uitspraak waarbij compensatie wordt toegekend die compensatie uitbetaald worden wil de voorziening als effectief kunnen worden aangemerkt. De procedurele regels die gelden voor de voorzieningen mogen afwijken van het 'gewone' procesrecht, mits deze nog steeds voldoen aan 'the principles of faimess' als neergelegd in artikel 6 EVRM. Hetzelfde geldt voor de regels inzake de proceskosten. Ook die mogen afwijken van de normale regels, maar mogen in elk geval niet excessief zijn en daarmee beperking opleveren van de mogelijkheid gebruik te maken van de voorziening.15 Ten slotte is uiteraard de hoogte van het toegekende bedrag een belangrijke factor in de beoordeling van de effectiviteit van de voorziening. Wat betreft de materiële schadevergoeding, overweegt het EHRM dat de nationale instanties beter in staat zijn om daarover te oordelen.16 Inzake de immateriële schadevergoeding, stelt het uitdrukkelijk dat het uitgaat van een sterke maar weerlegbare presumptie dat overschrijdingen van de redelijke termijn immateriële schade in de vorm van spanning en frustratie tot gevolg hebben. In sommige gevallen mag geen of nauwelijks vergoeding voor dit soort schade worden toegekend. De nationale instanties zullen deze beslissing dan moeten voorzien van een deugdelijke motivering. Voorts kan de omvang van de schadevergoeding afhangen van de kenmerken en de effectiviteit van de voorziening; in het geval van een combinatie van een compensatoir en preventief rechtsmiddel mag de vergoeding lager uitvallen dan de vergoeding die het EHRM zelf normaliter zou toekennen voor de schending van de redelijke termijn. Dan geldt echter wel dat, zoals het Hof stelt:

Voldoet een nationale voorziening niet aan die voorwaarden dan kan de drempel die gepasseerd moet worden wat betreft de omvang van de vergoeding om niet meer als slachtoffer te kunnen worden aangemerkt hoger komen te liggen. Is de hoogte van het bedrag gelet op die factoren onredelijk laag in vergelijking tot het bedrag dat het EHRM zelf voor de schending van de redelijke termijn zou hebben toegekend, dan is de voorziening niet effectief en kan dus nog geklaagd worden bij het EHRM. Het EHRM heeft ook in andere uitspraken overwogen dat het met name immateriële schade is die een burger lijdt door de vertraging.18 De mogelijkheid om daarvoor een vergoeding toe te kennen is dus van bijzonder belang voor de effectiviteit van de voorziening.19

Een algemeen beginsel van effectieve rechtsbescherming kennen we in het nationale recht, zoals in paragraaf 4.3.9 van Deel I uiteen is gezet, vooralsnog niet. Hoewel een specifieke grondslag voor de effectiviteit van het redres in ons nationale recht niet bestaat, hangt dit uitgangspunt samen met het tij digheidsbeginsel/voortvarendheidsbeginsel alsmede met finale geschilbeslechting. Een eis die het bestuurlijk handelen normeert in dit opzicht en gericht is tot het bestuur is er echter evenmin De eis van effectieve rechtsbescherming, in de betekenis dat er een rechtsmiddel bij het bestuur moet bestaan of het bestuur moet voorzien in een effectieve voorziening om schendingen te voorkomen of te redresseren, bestaat niet. In de eerste plaats ligt thans de verantwoordelijkheid voor het scheppen van effectieve voorzieningen bij de wetgever. Daarnaast is het aan de bestuursrechter om waar nodig soelaas te bieden tegen overschrijdingen van een redelijke beslis-termijn door het bestuur. Als zodanig heeft dit beginsel dan ook geen betekenis als behoorlijkheidsnorm voor het optreden van het bestuur in de bestuurlijke voorprocedures. Het ontbreken van effectieve voorzieningen bij de rechter tegen bestuurlijke traagheid in de bestuurlijke voorfasen kan echter in strijd zijn met artikel 13 EVRM in combinatie met artikel 6 EVRM. Er gaat derhalve wel belangrijke invloed uit van die bepalingen op de door het bestuur in acht te nemen voortvarendheid in de bestuurlijke voorprocedures en het belang dat daaraan gehecht wordt.

In het Nederlandse bestuursrecht bestaan verschillende algemene voorzieningen gericht tegen trage besluitvorming door bestuursorganen. In het onderstaande vindt uitsluitend een bespreking plaats van die algemene voorzieningen die in beginsel bestaan tegen besluiten (op bezwaar) op grond van de Awb.20 Allereerst betreft het een preventief middel, in de vorm van het instellen van beroep bij de bestuursrechter, waarmee het bestuur tot spoed gemaand kan worden.21 Deze algemene voorziening staat in beginsel ter beschikking in alle gevallen waarin niet tijdig een besluit in de zin van de Awb is genomen en, zoals blijkt uit artikel 6:12, tweede lid sub a en b Awb, twee weken zijn verstreken na het verzenden van een ingebrekestelling in dat kader aan het bestuur. In combinatie hiermee bestaat ook nog de mogelijkheid om een voorlopige voorziening op grond van artikel 8:81 Awb te vragen in spoedeisende gevallen. Tevens verbeurt het bestuursorgaan, twee weken na de dag van verzending van een ingebrekestelling, van rechtswege een dwangsom, zo volgt uit artikel 4:17 Awb. Het verbeuren van die dwangsom stelt het bestuur zelf vast of deze wordt door de bestuursrechter in het kader van het beroep tegen het niet tijdig beslissen vastgesteld. Voorts kan de bestuursrechter een (materieel) besluit vernietigen wegens strijd met het redelijke termijn-vereiste (van artikel 6 EVRM) en op grond van artikel 8:73 Awb daarbij schadevergoeding voor de vertraging toekennen.22 Daarnaast kan een burger los van de procedure tegen het inhoudelijke besluit bij het bestuursorgaan een verzoek tot schadevergoeding indienen. Het al dan niet toekennen van die vergoeding door het bestuur wordt gezien als een besluit in de zin van de Awb waartegen rechtsmiddelen openstaan.23 In deze gevallen zal het veelal gaan om geschillen waarin sprake is van de vaststelling van een `civil right or obligation'. Indien de redelijke termijn geschonden is in een geschil waarin een bestuurlijke boete en derhalve een `criminal charge' centraal staat, kan de bestuursrechter die boete matigen.24 Tot slot heeft de bestuursrechter in sommige gevallen volstaan met de enkele constatering dat de redelijke termijn geschonden is; de enkele erkenning van de schending vormt dan het redres dat de burger voor die schending ontvangt.25

De vraag is of deze middelen op zichzelf dan wel in samenhang beschouwd kunnen worden als effectief redres voor schendingen van de redelijke termijn in de bezwaar- of administratief beroepsfase. Hieronder worden de verschillende mogelijkheden, onderscheiden naar hun preventieve dan wel compensatoire aard, nader bezien en wordt ingegaan op de vraag of deze als zodanig te beschouwen zijn als effectief redres. Vervolgens wordt bezien of de verschillende voorzieningen in samenhang te beschouwen zijn als effectieve rechtsbescherming.

Zoals aangegeven, achtte de regering en vooral ook de Tweede Kamer het noodzakelijk om een effectiever middel tegen trage besluitvorming door het bestuur te scheppen voor de burger. Om die reden is door de Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen in de Awb een tweetal preventieve middelen om het bestuur te dwingen tot voortvarender besluiten gecreëerd. De noodzaak tot een effectiever middel lag overigens niet noodzakelijkerwijs in de eis van effectieve rechtsbescherming van artikel 13 EVRM. Meer algemene effectiviteitsoverwegingen hebben de regering en Tweede Kamer ertoe aangezet een nieuwe regeling te scheppen.26

Het beroep tegen het niet tijdig beslissen maakt mogelijk dat de bezwaarschriftprocedure op grond van artikel 6:2 sub b Awb overgeslagen kan worden, indien het bestuur niet binnen de voorgeschreven termijn beslist. Voor niet tijdig beslissen op bezwaar of administratief beroep verandert er echter in dat opzicht niets. Daartegen kon al op grond van artikel 6:2 sub b Awb beroep bij de bestuursrechter worden ingesteld. Wel ontstaat de mogelijkheid om beroep in te stellen pas twee weken na de dag waarop het bestuur schriftelijk ingebreke is gesteld, ingevolge artikel 6:12, tweede lid, van de Awb. Die eis gold voorheen niet. Aan de ingebrekestelling lijken vooralsnog door de bestuursrechter geen specifieke vormeisen te worden gesteld27 De bestuursrechter stelt in beroep ook desgevraagd vast welke dwangsom het bestuur verbeurd heeft, zo blijkt uit artikel 8:55c Awb. Op grond van artikel 4:17 Awb verbeurt het bestuursorgaan immers, na het verstrijken van twee weken na de ingebrekestelling, een dwangsom van 20 euro per dag, oplopend met 40 euro per dag en met een maximum van 1260 euro. 28 Indien de bestuursrechter constateert dat de beslistermijn is overschreden en nog geen besluit bekend is gemaakt, kan hij, op grond van artikel 8:55d Awb, het bestuur een termijn van twee weken stellen waarbinnen alsnog het besluit op bezwaar bekend gemaakt moet worden. In bijzondere gevallen kan een andere termijn worden gegeven. Aan die termijn wordt vervolgens weer een dwangsom verbonden. Die dwangsom zal echter hoger zijn dan de dwangsom die het bestuur op grond van artikel 4:17 Awb verbeurt.29 De behandeling van het beroep tegen niet tijdig beslissen vindt in beginsel plaats door middel van een vereenvoudigde behandeling als bedoeld in artikel 8:54 en wordt binnen acht weken afgerond, ingevolge artikel 8:55b Awb. Dat betekent dat een zitting in beginsel achterwege blijft. Als de bestuursrechter een zitting wenselijk acht, vindt de afdoening van de zaak plaats door middel van een versnelde behandeling als bedoeld in artikel 8:52 Awb. Tegen de uitspraak van de rechtbank gedaan met toepassing van de bevoegdheid tot vereenvoudigde behandeling staat geen hoger beroep open, maar alleen verzet op grond van artikel 8:55 Awb. Dat verzet wordt, op grond van artikel 8:55e Awb binnen vier weken behandeld. De beroepsmogelijkheid op grond van artikel 6:2 onder b van de Awb blijft, ook na de Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen, echter louter een procedureel middel om een besluit af te dwingen en de onrechtmatigheid van het stilzitten vast te stellen.30 Tot slot bestaat nog aanvullend de mogelijkheid om tegelijkertijd met het beroep tegen het niet tijdig nemen van een besluit op bezwaar of administratief beroep een voorlopige voorziening aan te vragen op grond van artikel 8:81 Awb. In gevallen waarin een spoedeisend belang bestaat, kan een dergelijke voorziening zinvol zijn.

Ook als geen beroep wordt ingesteld bij de bestuursrechter tegen het niet tijdig beslissen verbeurt het bestuursorgaan, na het verstrijken van de beslistermijn en nadat twee weken verstreken zijn na de dag van verzending van de ingebrekestelling, een dwangsom. Dat zal dan echter door het bestuur zelf bij besluit moeten worden vastgesteld. De dwangsom die betaald moet worden, komt de belanghebbende ten goede. Gesteld kan worden dat deze maatregel dus ook in zekere zin compensatoir van aard is, aangezien een soort van vergoeding — althans een geldbedrag — wordt uitgekeerd. Het gaat echter vooral om een financiële prikkel voor het betreffende bestuursorgaan om verdere overschrijding van de beslistermijn te voorkomen en voortvarend(er) te handelen. In dat opzicht heeft de dwangsom een ander karakter dan de schadevergoeding die per definitie redres vormt voor een al geconstateerde schending van de redelijke termijn en daardoor geleden (immateriële) schade. Daarom blijft daarnaast de schadevergoedingsmogelijkheid wegens overschrijding van de redelijke termijn gewoon nog bestaan, met dien verstande dat vanwege reeds uitbetaalde dwangsommen wellicht matigiging van de schadevergoeding mogelijk is.31

Omdat de bestuursrechter in de regel slechts een korte termijn kan stellen en aan de overschrijding van die termijn ook een dwangsom verbindt, vormt het beroep tegen niet tijdig beslissen een voldoende effectief middel om de besluitvorming te versnellen. Conform de jurisprudentie van het EHRM heeft de besturusrechter immers de mogelijkheid om specifieke maatregelen te treffen, zoals het stellen van een termijn of het verbinden van een dwangsom aan overschrijdiging van die termijn, teneinde bespoediging van de procedure te bewerkstelligen.32 Bovendien is met de overschrijding van de wettelijke beslistermijn nog niet overschrijding van de redelijke termijn in de zin van artikel 6 EVRM gegeven. De wettelijke beslistermijnen zijn korter, waardoor het beroep op grond van artikel 6:2 sub b Awb (en vervolgens genomen besluit) in het algemeen binnen de redelijke termijn zal vallen.33 Voor bestuurlijke vertragingen beschikt de het Nederlandse bestuursrecht in het licht van artikel 13 EVRM in theorie derhalve over voldoende redresmogelijkheden. Er moet echter voor gewaakt worden dat de procedure bij de bestuursrechter op grond van artikel 6:2 sub b Awb, in de bijzondere gevallen wel een zitting wenselijk wordt geacht, niet teveel tijd in beslag neemt. Ook moet ervoor gewaakt worden dat de termijn die aan het bestuur gegeven wordt in bijzondere gevallen niet te lang is. Indien echter conform de termijn van zes weken via de vereenvoudigde behandeling uitspraak wordt gedaan, lijkt — zeker in combinatie met de dwangsom voor het bestuur bij niet naleving van de door de bestuursrechter gestelde termijn — de effectiviteit van dit rechtsmiddel voldoende gewaarborgd. Daar komt nog bij dat een voorlopige voorziening gevraagd kan worden bij de voorzieningenrechter, welke procedure minder tijd in beslag neemt. De voorzieningenrechter kan in zo'n geval ook gebruik maken van zijn bevoegdheid tot kortsluiting op grond van artikel 8:86 Awb.

Compensatoire mogelijkheden om vertragingen te redresseren bestaan hoofdzakelijk uit een vergoeding voor de geleden schade. Die schade kan materieel of immaterieel zijn. Uit de jurisprudentie van het EHRM volgt dat de nationale rechter beide soorten schadevergoeding moet kunnen toekennen om de voorziening (tegen schending van de redelijke termijn) effectief te laten zijn.34 Daarbij ligt de focus op de immateriële schadevergoeding, omdat het EHRM veronderstelt dat schending van de redelijke termijn spanning en frustratie met zich brengt. Indien een instantie niet de bevoegdheid heeft om immateriële schadevergoeding toe te kennen, is de voorziening in de ogen van het EHRM niet effectief.35 Ook voor bestuurlijke traagheid dient de rechter immateriële schadevergoeding toe te kennen, wil de voorziening effectief zijn.

Op grond van het nationale recht kan de rechter in het kader van een procedure tegen het materiële besluit dat niet tijdig is genomen (maar uiteindelijk wel is genomen) wegens schending van de redelijke termijn door het bestuur schadevergoeding toekennen. In dat geval wordt het besluit vernietigd wegens strijd met artikel 6 EVRM en wordt op grond van artikel 8:73 Awb schadevergoeding toegekend.36 Ook kan de belanghebbende nadat de procedure tegen het materiële besluit geëindigd is of nadat hij het besluit ontvangen heeft dat hij wenste, een verzoek tot schadevergoeding wegens de vertraging bij het bestuursorgaan indienen. Het besluit van het bestuursorgaan daarop vormt een zelfstandig schadebesluit dat aangevochten kan worden bij de bestuursrechter.37 Een derde mogelijkheid vormt een onrechtmatige daadsactie bij de burgerlijke rechter waarbij op grond van artikel 6:162 BW schadevergoeding wordt gevorderd.38

De nationale rechter kan materiële schadevergoeding toekennen die is ontstaan vanwege de vertraging. Dat doet hij ook regelmatig en daarover bestond vanaf aanvang ook geen misverstand. In zoverre heeft de bestuursrechter altijd conform de jurisprudentie van het EHRM terzake geoordeeld.39 Inmiddels hanteren de bestuursrechters in het kader van de immateriële schadevergoeding, in navolging van de jurisprudentie van het EHRM, ook de veronderstelling dat overschrijdingen van de redelijke beslistermijn voor een belanghebbende spanning en frustratie met zich brengt.40 Daarvoor dient (tenzij expliciet van het tegendeel gebleken is) een immateriële schadevergoeding te worden toegekend. Voor de hoogte van de schadevergoeding kan de bestuursrechter aansluiten bij de criteria en bedragen die het EHRM hanteert, maar dat hoeft hij niet.41 Een lagere vergoeding is geoorloofd, mits deze niet onredelijk is. De hoogste bestuursrechters hanteren dan ook een andere berekeningsmethode voor de omvang van de schadevergoeding.42

Aangenomen wordt dat het niet tijdig beslissen, in de zin van overschrijding van de wettelijke beslistermijn, eveneens onrechtmatig handelen vormt door het bestuursorgaan waarvoor onder omstandigheden ook aansprakelijkheid kan bestaan. Schadevergoeding verkrijgen in dat verband is echter aanzienlijk lastiger, omdat duidelijk moet zijn wat het reële besluit zou zijn (geworden) en het causale verband tussen de schade en het reële besluit lastig aan te tonen is. Ook in dat verband zijn verschillende wegen voor schadevergoeding mogelijk: een zelfstandig schadebesluit, een verzoek tot schadevergoeding op grond van artikel 8:73 in een procedure gericht tegen het niet tijdig beslissen bij de bestuursrechter op grond van artikel 6:2 sub b jo. 8:55b Awb en mogelijkheid van een vordering bij de burgerlijke rechter op grond van artikel 6:162 BW.43 Zodra tevens sprake is van schending van de redelijke termijn, als hiervoor bedoeld, geldt ook het hiervoor gestelde.

Strafvermindering kan in gevallen waarin de redelijke termijn-eis uit hoofde van een `criminal charge' van toepassing adequaat en voldoende redres vormen.44 Voor het bestuursrecht gaat het dan om gevallen waarin een bestuurlijke boete is opgelegd (en in bezwaar wordt gehandhaafd). In het geval een bestuurlijke boete is opgelegd, kan de bestuursrechter in beroep wegens schending van de redelijke termijn de boete matigen (tot nihil) De Hoge Raad heeft dat al geruime tijd aangegeven, maar ook de overige bestuursrechters gaan hiertoe over.45 Gelet op de jurisprudentie van het EHRM is een reductie van de sanctie geoorloofd als compensatie voor een overschrijding van de redelijke termijn.46 Barkhuysen en Van Ettekoven constateren wel nog enige discrepantie tussen de omvang. van de reductie en de omvang van schadevergoedingen bij nietpunitieve zaken.47

Mogelijk is ook dat wordt volstaan met de vergoeding van het griffierecht of proceskosten ter compensatie van overschrijdingen van de redelijke termijn. Een dergelijke compensatie is in beginsel in overeenstemming met de jurisprudentie van het EHRM. De bestuursrechter dient in zo'n geval wel expliciet te motiveren waarom volstaan wordt met een dergelijke geringe vergoeding.48

Tot slot kan de rechter in uitzonderlijke gevallen volstaan met de constatering dat artikel 6 EVRM geschonden is.49 De enkele erkenning van de schending vormt dan het redres voor de desbetreffende belanghebbende. De bestuursrechter heeft reeds enkele malen volstaan met een dergelijke erkenning dat de redelijke termijn niet in acht was genomen.50 Het betrof dan bijvoorbeeld gevallen waarin de belanghebbenden voordeel had genoten van de vertraging doordat sprake was van overschuldigd betaalde bedragen die te laat werden teruggevorderd of er sprake was van een geringe overschrijding van de redelijke termijn.51 In zo'n geval wordt het materiële besluit soms niet vernietigd (of de uitspraak van de bestuursrechter waarin het besluit in stand is gelaten wordt niet vennetigd).52 Soms komt het besluit zelf vanwege de schending of een andere schending wel voor vernietiging in aanmerking, maar wordt geen schadevergoeding toegekend.53

Op grond van het bovenstaande kan worden aangenomen dat het redres en de rechtsmiddelen tegen overschrijdingen van de redelijke termijn van artikel 6 EVRM door het bestuur in beginsel voldoende effectief zijn en in overeenstemming zijn met de eisen die het EHRM stelt in zijn jurisprudentie.54 Zeker in onderlinge samenhang bezien zullen de redresmogelijkheden, van zowel compensatoire aard als preventieve aard, voor schendingen van de redelijke termijn door het bestuur door de beugel kunnen. Op een punt kan wellicht nog een probleem ontstaan. En dat is de jurisprudentie van de bestuursrechter waarin deze heeft geoordeeld dat, indien na de bezwaarschriftprocedure geen beroep wordt ingesteld, geen aanspraak op schadevergoeding kan worden ontleend aan artikel 6 EVRM bij schending van de redelijke termijn door het bestuur. Tevens is er geen andere rechtsbasis waarop een dergelijke aanspraak kan worden gebaseerd.55 Hoewel het EIIRM zich over een dergelijke kwestie bij mijn weten nog niet heeft gebogen, dient deze jurisprudentie om de al in paragraaf 5.7.3 genoemde redenen verlaten te worden. Er zou ook een mogelijkheid tot schadevergoeding moeten bestaan bij overschrijding van de redelijke termijn in de bestuurlijke voorprocedures, indien die procedures niet gevolgd worden door een procedure bij de bestuursrechter. In de meeste gevallen zullen echter de bestaande mogelijkheden tot redres voldoende effectief zijn in het licht van artikel 6 en 13 EVRM.