2.6.1 De verandering van Hobbes’ mensbeeld en het belang van de individuele vrijheid

Zoals werd besproken in paragraaf 2.5 (‘Burgerschap en revolutie: soevereiniteit en politieke representatie’), heeft in de zeventiende eeuw een verandering plaatsgevonden in het mensbeeld. Daarvoor was een traditioneel- christelijk beeld van de mens dominant zoals onder meer uiteengezet door Augustinus.1 Dit traditioneel-christelijke mensbeeld hield in dat de mens vanwege de zondeval zich had verheven tot God. De genade van God zorgde er volgens Augustinus niettemin voor dat de orde op aarde hersteld zou worden door de wederkomst van God. Dit mensbeeld werd expliciet verworpen door Hobbes. In zijn Leviathan wijdt Hobbes het gehele eerste deel aan de driften en het intellect van de mens.2 Hierin komt Hobbes tot een na-middeleeuwse analyse van de mens waarbij de mens wordt gekarakteriseerd als een passievol, afgunstig en zelfzuchtig wezen. Gelijk aan het beeld van de mens, wordt tevens de samenleving omschreven in vergelijkbare termen, zoals corrupt, conflicte rend, onrustig en verstoord.3 De oplossingen die in de jaren die volgden werden aangedragen voor deze kwalen van de samenleving waren onder meer de scheiding en centralisatie van de macht.4 Dit geschetste mensbeeld van Hobbes had niet alleen betrekking op het beeld van de mens, maar ook op de samenleving van de staat. In de negentiende eeuw veranderden derhalve beide concepten van mens en samenleving. Het grimmige karakter zoals geschetst door Hobbes verdween en maakte plaats voor een waarbij de handelingen van de mens en de samenleving worden gedomineerd door de interesses van beide actoren. De mens wordt meer en meer beschouwd als een wezen dat de risico’s van zijn handelen nauwlettend berekent en op grond daarvan beslissingen neemt, waardoor hij niet meer onderworpen is aan zijn driften en passies, maar zich voortbeweegt door zijn interesses te volgen. Deze redenering wordt ook toegepast op de samenleving. Deze wordt omschreven als harmonieus en vredig, waarbij de interesses van de burgers samenvallen en niet (meer) op gespannen voet staan met elkaar.5 Zoals te verwachten valt, verandert vanwege deze mutatie in de conceptie van de mens en de samenleving tevens het (politieke) denken over de noodzaak van de staat. Waar de noodzaak van de zeventiende-eeuwse natiestaat oorspronkelijk werd gevonden in het bestrijden van kwalen als corruptie en ordeverstoring in de samenleving, blijkt die noodzaak in de negentiende eeuw toe aan heroverweging. Het veranderde mens- en samenlevingsbeeld maakt kwestieus wat de rol van de staat dient te zijn indien niet a priori vaststaat dat de rechtsorde van de staat verstoord dan wel corrupt is, maar daarentegen ordelijk en harmonieus. Waartoe dient de staat, is de vraag, indien zonder het bestaan ervan de samenleving ordelijk en harmonieus zou zijn ingericht? Zou de staat wellicht een subsidiaire rol moeten innemen in de samenleving?

De genoemde vragen illustreren dat na de Franse Revolutie de staatsrechtelijke praktijk diende te worden heroverwogen in een postrevolutionaire werkelijkheid. Menig theoreticus heeft dan ook getracht (enkele van) die vragen te beantwoorden, waarbij ook (soms zijdelings) aandacht is besteed aan burgerschap. Een van hen was de tot Fransman genaturaliseerde Benjamin Constant (1767-1830), ook wel bekend als een van de grondleggers van het liberalisme.6

Benjamin Constant werd in 1767 geboren in het Zwitserse Lausanne. Zijn moeder was kort na de geboorte van Contant – die overigens enig kind was – overleden en zijn vader was officier in het leger van de Republiek der Verenigde Nederlanden.7 Gedurende zijn leven heeft hij wisselende woon plaatsen gehad. Zo heeft hij naast Lausanne tevens in België, Nederland en Schotland – hij studeerde aan de Universiteit van Edinburgh – zijn verblijf gehad.8 Een blik op zijn oeuvre leert dat hij zowel romans als politieke geschriften schreef. Gewezen kan worden op de romans Le Cahier rouge uit 1809 en Adolphe uit 1816 en op zijn politieke geschriften Des réactions politiques (1797), Principes de politique applicables à tous les gouvernements représentatifs et particulièrement à la constitution actuelle de la France (1806- 1810) en De la liberté des Anciens comparée à celle des modernes (1819). Onder meer dit laatste geschrift is relevant in het kader van de implementatie van de theorie achter het burgerschapsbegrip in de staatsrechtelijke praktijk na de Franse Revolutie. Zoals de titel van dit geschrift doet blijken wordt in De la liberté des Anciens comparée à celle des modernes9 het begrip vrijheid zoals dit werd gebruikt in de klassieke oudheid vergeleken met het begrip vrijheid bij de modernen. Waarom is dit geschrift relevant in het kader van dit proefschrift? Zoals gezegd betreft deze paragraaf de omzetting van de reeds gevormde (politieke) ideeën aangaande burgerschap in de staatsrechtelijke praktijk. Burgerschap brengt sinds zijn ontstaan een wederkerige rechtsverhouding teweeg tussen de burger en de rechtsorde waar deze burger deel van uit maakt. De burger maakt aanspraak op bepaalde rechten en de staat is gerechtigd een beroep te doen op de plichten van de burgers. Tot de Franse Revolutie is in theoretische zin gesleuteld aan de contouren van dit begrip: hoe ver dient dit begrip te worden uitgebreid, anders gezegd, wie dienen te worden aangemerkt als burgers in een bepaalde rechtsorde? Welke rechten brengt burgerschap met zich? Is de uitoefening van alle rechten voor de burgers gelijk? In dit hoofdstuk is kort stilgestaan bij de praktische invulling van deze en vergelijkbare vragen in bepaalde rechtsordes, zoals de experimenten in de Romeinse Republiek en het Romeinse Rijk ten aanzien van de uitbreiding van burgerschap.10 Welnu, een van de aspecten die Constant in De la liberté des Anciens comparée à celle des modernes behandelt, is dat volgens hem de revolutionairen van 1789 ten onrechte weinig tot geen rekening hebben gehouden met het stramien van de moderne samenleving gedurende en na de Franse Revolutie. Het verwijt aan het adres van de revolutionairen is dan ook dat zij ten onrechte de mening waren toegedaan dat het sociale leven van de burgers na de Revolutie was georganiseerd naar de beginselen en instituten van de klassieke oudheid.11 Wat was er dan volgens Constant fundamenteel veranderd aan de moderne samenleving na de Franse Revolutie?

De la liberté des Anciens comparée à celle des modernes heeft Constant op 13 februari 1819 uitgesproken aan de Athénée Royal in Parijs.12 Het geschrift vangt aan met de cruciale constatering dat politieke representatie een moderne uitvinding is.13 De staat van de mensheid in de klassieke oudheid weerhield de mens ervan om de samenleving zodanig in te richten dat politieke representatie mogelijk werd gemaakt. De reden hiervoor is volgens Constant dat het begrip ‘vrijheid’ in de antieke wereld een andere betekenis had dan dat het heeft in de moderne wereld.14 Voor de moderne mens betekent vrijheid in de visie van de auteur onder meer dat de mens het recht heeft om enkel onderworpen te zijn aan het recht en niet aan een arbitrair besluit van een individu. Hiermee stipt Constant aan dat het feodale stelsel zoals gebruikelijk in de Middeleeuwen – dat overigens zoals blijkt uit paragraaf 2.4 (‘Burgerschap in de Renaissance: de teloorgang en de wedergeboorte’) zorgde voor het op de achtergrond raken van het burgerschapsbegrip – is afgeschaft. Een individu is in de moderne samenleving louter onderworpen aan het recht, aldus Constant. Daarnaast onderscheidt de moderne burger zich van de burger in de antieke wereld doordat hij het recht heeft om invloed uit te oefenen op de samenstelling van het bestuur: “Enfin, c’est le droit, pour chacun, d’influer sur l’administration du Gouvernement, soit par la nomination de tous ou de certains fonctionnaires, soit par des représentations, des pétitions, des demandes, que l’autorité est plus ou moins obligée de prendre en considération.”15 Tegenover deze vrijheden van de moderne burger plaats hij de vrijheden van de burger in de antieke wereld. Deze vrijheden omvatten onder meer het recht om op een publiek plein samen te komen en te discussiëren en eventueel beslissingen te nemen ten aanzien van velerlei onderwerpen, waaronder vrijheid en mogelijke allianties met vreemde mogendheden. Opvallend aan deze definiëring van vrijheid tussen de klassieken en de modernen is dat de nadruk door Constant wordt gelegd op het representatieve aspect van de burger in de moderne samenleving. Daar waar de klassieke burger direct, in Aristotelische zin, deelnam aan het bestuur, is de moderne burger op het politieke terrein louter direct aan zet bij het kiezen van zijn representant die vervolgens namens hem beslissingen neemt. Deze gedachte trekt Constant door en stelt dat de burger in de antieke wereld in het publieke domein soeverein is, terwijl hij in het private domein wordt gekarakteriseerd als een ‘slaaf’. Als burger beslist hij direct over wetten, oorlogen, de functie van een magistraat, terwijl hij in zijn private persoonlijkheid onderworpen is aan de besluiten die het collectief neemt. Constant verwoordt het voorgaande als volgt:

De verklaring voor deze constatering zoekt Constant, met verwijzing naar De Condorcet, in de omstandigheid dat de notie van individuele vrijheden nog niet bestond in de antieke wereld.17 De burger in de antieke wereld had volgens Constant collectieve rechten.18 In de moderne wereld, zo stelt Constant, is exact het tegenovergestelde aan de hand. Waar het individu soeverein is in de private sfeer, is hij in de publieke sfeer onderworpen aan het recht, aldus de auteur. Het volgende dient als uitleg van deze stellingname: burgers hebben in de private sfeer rechten en vrijheden, terwijl dezelfde burgers in de publieke sfeer gerepresenteerd worden en niet direct betrokken zijn bij het nemen van beslissingen.19 Het veranderde mens- en samenlevingsbeeld, zoals hiervoor uiteengezet, wordt door Constant gebruikt als reden voor dit onderscheid tussen enerzijds de antieke wereld en anderzijds de moderne wereld. Waar bijvoorbeeld de Griekse poleis en Italiaanse stadstaten in de Renaissance klein van omvang en strijdlustig waren, is de moderne staat groot van omvang en juist uit op vrede en co-existentie met andere, vreemde mogendheden. Een van de verklaringen voor dit onderscheid volgens Constant is dat niet meer oorlog, maar juist handel wordt gebruikt ter verkrijging van zaken. Waar oorlog het gebruikelijke pad was om eigenaar te worden van roerende dan wel onroerende zaken in de klassieke wereld, doet men in de moderne wereld eerder een beroep op handel, aldus Constant. Waar oorlog wordt aangemerkt als impulsief, wordt handel gekarakteriseerd als calculerend en meer passend bij de moderne mens.20 Oorlog is onder modernen, ook als deze succesvol is, duurder dan haar verdiensten. Handel legt volgens Constant bovendien de nadruk op de individuele vrijheid die een burger in de moderne wereld heeft:

Hiermee wordt door Constant antwoord gegeven op de hiervoor genoemde vraag naar de noodzaak van de moderne staat. Het liberalisme biedt voor Constant een overtuigend antwoord. Aangezien de samenleving harmonieus is ingericht, dient de interventie van de staat in private verhoudingen te zijn beperkt tot een minimum. Daarnaast vormt interventie van de staat in private verhoudingen een bedreiging voor de door Constant gekoesterde individuele vrijheid van de burger. Met andere woorden, volgens Constant dient de staat een secundaire rol in te nemen in de moderne samenleving. Politieke representatie is derhalve het instrument dat een liberale staat en een liberale samenleving mogelijk maakt. Politieke representatie van de burgers in de rechtsorde van de staat zorgt er immers voor dat de burger voldoende tijd en ruimte heeft om zich te ontplooien. Hierdoor wordt geaffirmeerd dat de publieke inrichting van de staat en de scheiding van organen het private dient. Alleen dit type politieke representatie is in overeenstemming met het vrije mandaat, zoals geponeerd door Constant en Sieyès.22 Indien liberalisme zich kenmerkt door de affirmatie van het private boven het publieke, en indien een van de middelen om dit doel te bereiken representatie is, dan is het in het kader van dit proefschrift gerechtvaardigd om de Franse Revolutie als liberaal te beschouwen gezien de omstandigheid dat de Franse Revolutie het fenomeen van de politieke representatie heeft ingekaderd in het staatsrechtelijke bestel.

Bij wie zou de verantwoordelijkheid voor deze door Constant begrepen misvatting liggen ten aanzien van het vrijheidsbegrip in de klassieke en moderne wereld, zo kan de vraag ontstaan. Constant legt de schuld bij Gabriel Bonnot de Mably, ook wel, vanwege zijn functie als abt, bekend als Abbé de Mably (1709- 1785). Een zijstap naar De Mably en Constants kritiek op zijn denken is hier op zijn plaats.

De Mably werd geboren in Grenoble en stierf in Parijs. Na zijn middelbare school begon hij aan de priesterstudie bij de congregatie Saint-Sulpicem maar verliet de congregatie op het moment dat hij tot subdiaken was gewijd.23 De bekendheid van De Mably onder zijn tijdgenoten was groter dan bij de latere generaties.24 De reden hierachter wordt door menigeen gezocht in de omstandigheid dat De Mably geen bijdrage heeft geleverd aan de in paragraaf 2.5.2 (‘Politieke representatie, kiesrecht en vrij mandaat’) aangehaalde Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Daarnaast was De Mably de mening toegedaan dat hij niet hoorde tot de kring van de Franse filosofen.25 De Mably is auteur van verschillende geschriften, waarbij onder andere de Griekse polis Sparta en daarnaast ook Rome worden gezien als voorbeelden voor burgerlijke deugd, zoals Parallèle des Romains et des Français par rapport au gouvernement (1740), Observations sur les Grecs (1749), Observations sur les Romains (1751), Entretiens de Phocion (1763), De la législation (1776) en Des droits et des devoirs du citoyen (postuum uitgegeven in 1789, waarschijnlijk geschreven in 175826).27 Zoals uit deze opsomming blijkt, had De Mably grote interesse in en een voorliefde voor antieke geschiedenis.28 Met name deze laatstgenoemde bron – Des droits et des devoirs du citoyen – is relevant voor dit proefschrift, aangezien deze de rechten en de plichten van de burger betreft en bovendien een ‘manuscript’29 lijkt te zijn voor de Franse Revolutie. Des droits et des devoirs du citoyen is geschreven in de vorm van acht brieven die de discussies uiteenzetten tussen een Fransman en een Engelsman in Château de Marly. In het begin van de eerste brief wordt door de Fransman de nogal lethargische politieke situatie in de jaren vijftig van de achttiende eeuw in Frankrijk omschreven:

Na een gedachtewisseling tussen de Fransman en de Engelsman over de legitimiteit van een burgeroorlog teneinde uit de lethargie te geraken,31 stelt de Engelsman voor dat er twee te bewandelen paden zijn waartussen het Franse volk kan kiezen: “Choisissez entre une revolution et l’esclavage, il n’y a point de milieu.”32 De tweede helft van Des droits et des devoirs du citoyen wordt dan ook gewijd aan de vraag hoe een dergelijke revolutie tot stand kan worden gebracht. Revolutie in deze zin is volgens Mably het onvervreemdbare recht van de natie om een nieuwe rechtsorde in het leven te roepen. Ten aanzien van het, later door Constant bewonderde, individuele belang wordt door De Mably gesteld dat de revolutie louter kans van slagen heeft indien het individuele belang ondergeschikt wordt aan het algemeen belang:

In dit kader is vermeldenswaardig dat Mably, met verwijzing naar onder andere Sparta, individuele eigendom afkeurt. Alle goederen dienen eigendom te zijn van de staat, aldus De Mably. Alleen de staat dient deze goederen te verdelen onder de mensen naar behoefte en noodzaak. De interesses en belangen van de mens zijn volgens De Mably dan ook irrelevant vergeleken met het gemeenschappelijk belang van de staat. Constant keert zich met name tegen dit standpunt van De Mably ten aanzien van de onderschikking van het individueel belang en de individuele interesse aan het algemeen belang.34 Volgens Constant was het doel van De Mably om door middel van de publieke macht een staatsrechtelijke constructie tot stand te brengen, zoals het geval was in de klassieke oudheid. Dit doel zou kunnen worden bewerkstelligd indien de individuele vrijheid van de burger zou opgaan in het algemeen belang van de rechtsorde.35 Het voorgaande is volgens Constant niet mogelijk in de moderne wereld, vanwege de verandering van het begrip vrijheid in de moderne wereld. Door de komst van politieke representatie betekent vrijheid niet – zoals in de klassieke oudheid het geval was – dat de burger direct betrokken is bij bijvoorbeeld de politieke besluitvorming in een polis, maar juist dat hij vertegenwoordigd wordt in het politieke domein en individuele vrijheden kent, zoals het recht op vrije meningsuiting en vereniging.36 Dit brengt hem tot de volgende principes:

De ware vrijheid volgens Constant is dan ook de individuele vrijheid, waarvan politieke vrijheid de garantie is.38 Daarnaast stelt Constant dat politieke representatie als invulling van onze politieke vrijheid de burgers meer tijd geeft voor persoonlijke interesses – zijnde onze ware individuele vrijheid.39 Dan rest de vraag aan wie individuele (en dus ook politieke) vrijheid dient te worden toegekend; zoals aan het begin van deze paragraaf gesteld: wie dient de kwalificatie ‘burger’ te krijgen? In De la liberté des Anciens comparée à celle des modernes stelt Constant dat de toekenning van politieke vrijheid aan alle burgers, dus zonder uitzondering, de burgers zal verrijken en op den duur zal zorgen voor intellectuele gelijkheid onder burgers.40 De vraag wie de status van burger dient te worden toegekend, beantwoordt Constant in zijn Principes de politique applicables à tous les gouvernements représentatifs et particulièrement à la constitution actuelle de la France als volgt, waarbij, naast geboorte in Frankrijk en het bereiken van een bij de wet te voorziene leeftijd, bezit van eigendom een voorwaarde is:

Bezit van eigendom is gedurende lange tijd een essentiële voorwaarde geweest in verschillende Europese staten, zoals Frankrijk en Nederland, ter verkrijging van het staatsburgerschap. Deze stand van zaken heeft op den duur geleid tot een grote sociale ongelijkheid tussen de individuen in de samenleving. Daar waar gedurende het ancien régime de mensen van adel de touwtjes in handen hadden, zwaaiden na de Franse Revolutie met name de financieel welgestelden met de scepter. Bezit van eigendom was immers een randvoorwaarde ter verkrijging van het staatsburgerschap. Menigeen, in belangrijke mate Karl Marx (1818-1883), vond dan ook dat de individuele vrijheid zoals hierboven uiteengezet door Constant een gevaar vormde voor de emancipatie van de mens. Daarover volgt meer in de volgende subparagraaf.