22.2.4 Rechtszekerheidsbeginsel

Het (formele) rechtszekerheidsbeginsel stipuleert onder meer dat het bestuursorgaan geen misverstand mag laten ont- of bestaan over de rechten en plichten van een burger die voortvloeien uit rechtshandelingen.1 Dit stelt eisen aan de formulering van brieven die bestuursorganen aan burgers versturen. Zo behoort het voor de aangeschreven burger volstrekt duidelijk te zijn of het gaat om een beslissing (dan wel een voornemen of iets dergelijks), en wat hij moet doen of nalaten voor a. het verkrijgen van een aanspraak; dan wel b. het vermijden van handhavingsmaatregelen.

Ad a. De verplichting om duidelijk te maken wat een burger moet doen of nalaten voor het verkrijgen van een aanspraak, wordt vaak in verband gebracht met het (formele) zorgvuldigheidsbeginsel. Het bestuursorgaan – dat immers sowieso verantwoordelijk is voor de beschikbaarheid van voldoende materiaal voor het nemen van een rechtmatig besluit – moet de burger namelijk begeleiden bij het voldoen aan diens informatieplicht. In dit verband valt onder meer te wijzen op jurisprudentie over de wijze waarop bestuursorganen moeten omgaan met de bevoegdheid tot het buiten behandeling laten van aanvragen (artikel 4:5 Awb).2

Ad b. De verplichting om duidelijk te maken wat een burger moet doen of nalaten voor het vermijden van handhavingsmaatregelen, krijgt concreet gestalte in rechterlijke uitspraken over lasten die leiden tot verbeurte van dwangsommen – of toepassing van bestuursdwang – als aan die lasten niet (tijdig en/of geheel) wordt voldaan.3

Ook de burger dient klare wijn te schenken. Zo ligt het primair op zijn weg om duidelijk te maken hoe zijn brief juridisch moet worden gekwalificeerd (met de kanttekening dat het bestuursorgaan moet vragen om opheldering over de status van brieven waarmee het niet goed raad weet).4 Het maakt namelijk veel uit of het bestuursorgaan van doen heeft met een ‘principe-verzoek’ dan wel een officiële aanvraag als bedoeld in artikel 1:3 lid 3 Awb voor: a. het nemen van een allereerste beslissing (die strekt tot toekenning van een uitkering of subsidie, of verlening van een vergunning of ontheffing); b. het terugkomen van een besluit dat in rechte onaantastbaar is geworden (artikel 4:6 Awb); c. het volledig heroverwegen van een besluit dat nog niet in rechte onaantastbaar is geworden (een bezwaar of administratief beroep als bedoeld in artikel 6:4 Awb); d. een klacht (artikel 9:1 lid 1 Awb); of e. schadevergoeding (vgl. artikel 8:4 lid 1 sub f Awb).

Elk verzoek moet volgens een specifieke procedure en conform ‘eigen’ wettelijke voorschriften en beleidsregels worden voorbereid, terwijl bestuurlijke beslissingen op verzoeken vatbaar kunnen zijn voor bezwaar (bijvoorbeeld een ‘4:6-besluit’), beroep (bijvoorbeeld een beslissing op bezwaar), een zelfstandig verzoek bij de bestuursrechter (een beslissing op een verzoek om schadevergoeding), een klacht bij de Nationale ombudsman (een beslissing op een klacht) of een civiele procedure. Dit alles verklaart de duidingsplicht van de burger.

Wie niet voldoet aan zijn duidingsplicht – lees: verwarring zaait over de juridische status van zijn brief aan het bestuursorgaan – loopt het risico dat de bestuursrechter zijn brief kwalificeert als een ‘los’ verzoek. De gevolgen van die kwalificatie worden in paragraaf 2.3 beschreven.