3.7 Het stakeholder model in Nederland

Nederland kent in het rechtspersonenrecht een relatief lange traditie van het erkennen van niet alleen aandeelhouders, maar ook andere belanghebbenden. Zoals reeds aangegeven, heeft deze ontwikkeling zich parallel aan de institutionalisering van de vennootschap voorgedaan.1 Goodijk geeft in het kader van het stakeholder model een overzicht van de continentaal Europese benadering van ondernemingen en organisaties, welke hij afzet tegen de Angelsaksische benadering. Hij omschrijft in dit kader een zevental belangrijke kenmerken van de ‘Europese onderneming’:

Vervolgens maakt Goodijk een onderscheid tussen de Noord-Europese, Zuid- Europese en Centraal-/Oost-Europese modellen. Het Noord-Europese model wordt volgens hem gekenmerkt door (relatief) grote invloed van werknemers en andere ‘stakeholders’ en daarnaast door veel aandacht voor institutioneel overleg, gemeenschappelijke belangen en consensus.3 Wanneer naar de door Goodijk opgesomde kenmerken wordt gekeken, kan een interessante conclusie worden getrokken. Al de door hem omschreven kenmerken kunnen worden teruggevoerd op twee ontwikkelingen, namelijk de institutionalisering en de belangenpluralisering van de vennootschap.

Uit de voorgaande kenmerken blijkt dat het stakeholder model en de daarbij behorende pluralisering een belangrijke invloed hebben op de Nederlandse benadering van de onderneming4 en dit komt ook terug in het rechtspersonenrecht, al staat het niet expliciet in de wet. Nergens in de wet kan expliciet worden gevonden dat de vennootschap en dus het bestuur rekening dient te houden met de belangen van alle belanghebbenden bij de vennootschap, maar indirect volgt dit wel uit de wet5 en de Nederlandse Corporate Governance Code.

Allereerst de wettelijke bepalingen. Het Nederlandse recht kent in het algemeen, en het rechtspersonenrecht betreffende de kapitaalvennootschappen in het bijzonder, meerdere bepalingen die erop wijzen dat een pluralistische vorm van belangenbehartiging wordt voorgestaan. De beste voorbeelden hiervan zijn de medezeggenschapsrechten voor werknemers middels onder meer de WOR en de zeggenschapsrechten voor aandeelhouders middels Boek 2 BW.6 Dat aan werknemers zeggenschapsrechten toekomen, geeft er blijk van dat de vennootschap als meer dan een instrument voor aandeelhouders dient te worden beschouwd. Dit blijkt ook uit het feit dat aan diverse partijen het recht is toegekend om een enquêteprocedure aanhangig te maken bij de Ondernemingskamer.7 De Advocaat-Generaal bij het Hof te Amsterdam kan zelfs om redenen van openbaar belang een enquêteprocedure aanhangig maken.8 Tot slot, maar daarom niet minder belangrijk, is er de gedragsnorm voor het bestuur en de raad van commissarissen; het vennootschappelijk belang.9 Hoewel een nadere omschrijving van het vennootschappelijke belang en de verschillende inzichten daaromtrent pas in paragraaf 3.12 van dit hoofdstuk aan de orde zal komen, kan hier wel reeds worden opgemerkt dat belangenpluralisme er in de veelal verdedigde en heersende opvattingen onderdeel van uitmaakt.

Naast de voornoemde wettelijke bepalingen kan ook in de Nederlandse Corporate Governance Code een belangrijke aanwijzing voor het belangenpluralisme worden gevonden. In preambule 7 van de Code staat:

De Code gaat blijkens preambule 7 uit van belangenpluralisme, maar geeft in de laatste zin wel aan dat de vennootschap (en daarmee het bestuur) dient te streven naar het creëren van aandeelhouderswaarde op de lange termijn. Aan de hand van het derde rechtseconomische argument zal deze, mijns inziens opmerkelijke, bepaling in paragraaf 3.10 en 3.11 van dit hoofdstuk nader worden verklaard.