2.2.6.2.2 Tweede fase: Grondwet van 1848: vrijheid van onderwijs

Met de grondwetsherziening van 1848 is – mede als antwoord op de wensen van calvinisten en Rooms-Katholieken – in artikel 194 de vrijheid van onderwijs als klassiek grondrecht vastgelegd.1 Thorbecke achtte de roep om vrijheid van onderwijs voldoende gemotiveerd ‘als men overtuigd is dat werkzaamheid der particulieren, aan zich zelven overgelaten, doelmatiger in deze groote volksaangelegenheid kan voorzien, dan door de regering geschied is’.2 Vrijheid van onderwijs is voor Thorbecke geen uit gewetensvrijheid voortvloeiend sequeel, maar ‘zuiver utilitistisch’, immers: ‘Is de verstandsvorming beter door de staat of door particulieren te ondernemen?’.3 Het is Thorbecke ‘tot op zekere hoogte onverschillig of de staat dan wel de particulieren de school inrichten’.4 Voor de confessioneel polemist Groen van Prinsterer - als verbaal gevreesd woordvoerder van de Afgescheidenen die in 1834 ‘de akte van Afscheiding en Wederkeer’ tekenden - is deze kwestie als een gewetenszaak veel principiëler.5 Hij strijdt voor leerstellig-christelijk onderwijs en protestants-christelijke politiek. De richting van de school maakt daarvan een wezenlijk deel uit.

Beide motieven, het pragmatische vrijheidsmotief van de liberaal Thorbecke en het religieuze motief van Groen van Prinsterer, vormen bij de grondwetsherziening 1848 voldoende basis voor de erkenning van de vrijheid van het bijzonder onderwijs.6 Na de nodige parlementaire deliberaties wordt in 1848 de vrijheid van onderwijs, als grondslag van een duaal stelsel, een feit. Enerzijds geldt op grond van het eerste lid de primaire staatszorg voor het openbaar onderwijs (artikel 194 lid 1 Gw 1848) als een voorwerp van de aanhoudende zorg van de regering. Anderzijds is er vrijheid van het bijzonder onderwijs (artikel 194 lid 4 Gw 1848): het geven van onderwijs is vrij.7 De openbare school, het natievormende project bij uitstek, verliest haar monopolie.8 De inrichting van het openbaar onderwijs is, met eerbiediging van ieders godsdienstige overtuiging, geregeld. Daarnaast is het geven van onderwijs door ieder die aan de eisen van bekwaamheid en zedelijkheid voldoet, vrij, behoudens overheidstoezicht.9 De stichting van bijzondere lagere scholen behoeft niet langer autorisatie en verplicht evenmin tot christelijk neutraal onderwijs.

De eerste belangrijke horde is genomen, maar hoe verder? Dient er nu ook (een vorm van) overheidsfinanciering voor het bijzonder lager onderwijs te komen, mogelijk een financiële gelijkstelling? De schoolstrijd gaat voort.10 In het na de grondwetsherziening 1848 verschenen ontwerp-Van Reenen (1854) ontbreekt ‘elk christelijk tintje’.11 Doel van het lager onderwijs is een neutrale algemene ontwikkeling van leerlingen te bevorderen. De lokalen van het openbaar lager onderwijs zijn dagelijks één uur buiten de schooluren beschikbaar voor het leerstellig godsdienstonderwijs. De regel is het oprichten van gemengde openbare scholen, waarbij artikel 4 Ontwerp door plaatselijke omstandigheden openbare scholen voor gelijkgezinden toelaat te stichten.

Groen van Prinsterer trekt door zijn forse kritiek het kleed onder het ontwerp weg, zonder te weten dat het gewijzigd ontwerp eind 1855 nog minder zou voldoen aan zijn eisen.12 Idenburg schetst de hieruit voortgekomen LO-wet van 1857 (Van der Brugghen)13 als ‘een mijlpaal in de geschiedenis van het Nederlandse schoolwezen: het is deze wet die ons onderwijs uit de machtsorde van het autocratisch bewind naar de rechtsorde van de constitutionele staat heeft overgebracht’.14

In plaats van de christelijke openbare school van 1806 komt er de neutrale openbare school van 1857. Immers, de onderwijzer onthoudt zich van ‘iets te leeren, te doen of toe te laten, wat strijdig is met den eerbied, verschuldigd aan de godsdienstige begrippen van andersdenkenden’.15 Tot een rijkssubsidie voor het bijzonder lager onderwijs komt het niet.16 Gemeente- en provinciesubsidie zijn ingevolge de nieuwe onderwijswet wel mogelijk, onder voorwaarde van een algemene toelating en het afzien van leerstellig onderwijs.17 Openbare scholen zijn door de (lagere) overheid gesticht en door overheidsbekostiging in stand gehouden (artikel 3, 2^e volzin, LO-wet van 1857).

Uit een in 1872 door Thorbecke aangeboden rapport over de periode 1857 tot 1869 blijkt nog veel aan de inrichting van het onderwijs te ontbreken. Een rapport van het in 1860 opgerichte Nederlandsche Schoolverbond schetst eenzelfde tekort, en de noodzaak tot verbetering van de toestand waarin met name de arbeiderskinderen verkeren.18 Van substantiëler betekenis voor de nationale verhoudingen zijn in 1864 de encycliek Quanta Cura en de Syllabus Errorum, waarin de Paus over de liberale onderwijspolitiek een veroordeling uitspreekt, op een moment dat de liberalen de Rooms-Katholieken een voorzichtige hand bij de realisering van hun eisen (b)lijken toe te steken. Het Nederlandse R.K. Episcopaat komt in 1868 met een mandement of directief: ‘R.K. leerlingen behoren op een R.K. school en kunnen alleen als ‘droevige noodzakelijkheid’ uitwijken naar een vrijzinnig-liberale school of school ‘van onbepaalde godsdienstigheid’.19