7.9 Het toepassen van het voordeel of het nadeel van de twijfel

Uit mijn onderzoek blijkt dat beslismedewerkers van de IND vaak beslissingen moeten nemen zonder heel zeker te zijn van de feiten. Er is dan dus sprake van informatieonzekerheid. Toch moeten IND-medewerkers in die gevallen een sprong maken naar een beslissing. Het risico van het onvoldoende aannemelijk kunnen maken van een behoefte aan internationale bescherming ligt in eerste instantie bij de asielzoeker. Hij draagt in beginsel het bewijsrisico. De omstandigheid dat asielzoekers in veel gevallen niet over bewijs kunnen beschikken is echter in de regels verdisconteerd. Zoals ik in hoofdstuk 4 beschreef, moeten IND-medewerkers daarom het voordeel van de twijfel toepassen als de asielzoeker: a) zijn verzoek om bescherming zo spoedig mogelijk heeft ingediend, b) zich voldoende heeft ingespannen om zijn asielaanvraag te onderbouwen en antwoord te geven op de vragen van de IND, c) zijn verklaringen in het algemeen aannemelijk en samenhangend zijn en hij d) niet opzettelijk informatie heeft achtergehouden, onjuiste informatie heeft overgelegd of opzettelijk een reis- of identiteitsdocument heeft vernietigd. De meeste IND-medewerkers zeggen in de praktijk ook in praktische zin het voordeel van de twijfel ook te geven als zij onvoldoende aanleiding zien om de asielaanvraag af te wijzen, ook al kunnen zij de geloofwaardigheid van een aantal relevante verklaringen niet vaststellen en zijn zij persoonlijk niet overtuigd van de noodzaak van internationale bescherming. Deze beslissing valt aan het einde van de procedure.

Uit het onderzoek blijkt echter dat IND-medewerkers al gedurende het proces verschillende keren kleinere beslissingen nemen, die zij niet volledig op objectieve gronden (kunnen) motiveren. Hoormedewerkers kunnen altijd een extra vraag stellen om een asielzoeker de gelegenheid te geven om iets te verduidelijken, of om kritisch te onderzoeken of het relaas geen tegenstrijdigheden bevat. Beslismedewerkers kunnen er altijd voor kiezen om bij het RIC langs te gaan of elders informatie in te winnen, of om dit niet te doen.

IND-medewerkers verminderen de informatieonzekerheid over feiten tot een bepaald niveau, maar krijgen nooit volledige zekerheid. Zij nemen vervolgens een in hun ogen aanvaardbare beslissing over de vraag of de onzekerheid over een feit tot een voldoende niveau is teruggebracht en maken op een zelfgekozen moment de sprong tot het al dan niet vaststellen van dit feit. In het maken van deze sprong hebben IND-medewerkers ruimte. Verschillende IND-medewerkers gaven daarnaast aan dat er gevallen zijn waarin de onzekerheid over de feiten zo groot is, dat zij daadwerkelijk een keuze hebben om verklaringen wel of niet als geloofwaardig aan te merken.

Welke keuze zij maken wordt, zoals ik in de bovenstaande paragrafen heb beschreven, beïnvloed door verschillende factoren; hun taakopvatting, hun werkomstandigheden, het beeld dat zij hebben van de asielzoeker en door onbewuste aannames en stereotypen. Het maken van die keuzes komt mijn inziens in de praktijk steeds neer op het toepassen van het voordeel, dan wel het nadeel van de twijfel. In sommige gevallen komen IND-medewerkers hier zelf niet uit. Als zij ook van andere hoor- en beslismedewerkers, senior medewerkers of van de beleidsafdeling van de IND geen overtuigende redenen krijgen over welke kant de beslissing op zou moeten vallen, kunnen zij nog een aantal dingen doen. Als zij vermoeden dat een deskundige uitsluitsel kan geven, kunnen zij deskundigenadvies opvragen. Als zij vermoeden dat aanvullend horen uitsluitsel kan geven, kunnen zij daartoe beslissen. IND-medewerkers vertelden me zich vrij te voelen om voor beide opties te kiezen. Zij moeten hoe dan ook aan het einde van hun werkdag een keuze hebben gemaakt, ook als ze zelf niet kunnen kiezen.