9.3.2.2.2 Salabiaku en de interpretatie van de Hoge Raad: schuld als impliciet element?

Uit de jurisprudentie die het EHRM in de jaren 80 van de vorige eeuw heeft gewezen, kan worden afgeleid dat het initiatief voor de rechterlijke toetsing van de schuldvraag bij de boeteling mag worden neergelegd.1 Ook heeft het EHRM uitgemaakt dat de verwijtbaarheid in zekere zin mag worden voorondersteld, mits tegenbewijs mogelijk is in een procedure waarin de waarborgen van art. 6 EVRM gelden.2 De Hoge Raad heeft vervolgens in 1989, op basis van het arrest Salabiaku,3 overwogen dat het aan de boeteling is om zich op afwezigheid van (alle) schuld (AVAS) te beroepen en dat de bewijslast terzake ook op hem rust, althans dat zulks niet in strijd is met de onschuldpresumptie van art. 6 lid 2 EVRM.4 In 2007 herhaalde en verduidelijkte de Hoge Raad dit standpunt.5 Ook in de literatuur6 en in de lagere rechtspraak7 is deze opvatting overgenomen.

Deze interpretatie van het arrest Salabiaku is naar mijn mening echter niet geheel juist, althans niet ongeclausuleerd.8 Uit het arrest Salabiaku kan namelijk worden afgeleid, dat de vervolgende autoriteit en de rechter zich er wel degelijk van moeten vergewissen, dat er ten minste enige mate van verwijtbaarheid aanwezig is geweest. Ook zonder dat de belastingplichtige zich op AVAS beroept, zullen de inspecteur en de rechter dus moeten nagaan of uit de vaststaande feiten naar voren komt dat er ten minste enige mate van schuld is geweest. Kan dat op grond van het aanwezige dossier niet worden vastgesteld, dan komt boeteoplegging in strijd met de onschuldpresumptie.

In het arrest Salabiaku heeft het EHRM naar mijn mening slechts bepaald dat de verwijtbaarheid niet per se als element gecodificeerd hoeft te zijn in de delictsomschrijving, maar in plaats daarvan ook impliciet onderkend mag worden.9 Delictsomschrijvingen die geen opzet of (grove) schuld bevatten, zijn niet reeds daarom onverbindend. Het gaat bij de toetsing aan art. 6 EVRM namelijk niet om de formulering van de wettelijke bepaling op zich (daarover spreekt het EHRM zich niet in algemene zin uit), maar om de toepassing daarvan in het concrete geval. In het arrest Salabiaku oordeelde het EHRM dat die toepassing in het concrete geval van Salabiaku door de beugel kon, omdat de nationale rechter verschillende aanknopingspunten had genoemd die wezen op een zekere mate van bewustzijn, betrokkenheid of intentie van Salabiaku.10 De vervolgende overheid had derhalve (a contrario redenerend) vastgesteld dat er geenafwezigheid van schuld was, waardoor in rechte vaststond dat er ten minste enige mate van schuld aanwezig was geweest. Als dat niet was gebeurd, zou het EHRM naar mijn overtuiging wel degelijk hebben geconcludeerd tot strijd met art. 6 lid 2 EVRM.11

Wel merk ik op, dat de (zeer voorzichtige) formuleringen in het arrest Salabiaku zonder meer ruimte laten voor een andere interpretatie.12 De andersluidende opvattingen over dit vraagstuk berusten veelal op de stelling dat de onschuldpresumptie louter betrekking heeft op het daderschap, en niet op de verwijtbaarheid.13 Met het daderschap wordt hierbij dan gedoeld op het simpelweg voldoen aan alle elementen van het beboetbare feit: de inspecteur hoeft alleen die elementen te bewijzen.14 Als er geen opzet of (grove) schuld in de delictsomschrijving staat, dan volgt daaruit automatisch dat ook geen bewijs van enige schuld nodig is, zo is de redenering.15 Ter onderbouwing van die stelling wordt doorgaans verwezen naar de uitleg die het EHRM in het arrest Salabiaku aan het begrip ‘schuld’ uit art. 6 lid 2 EVRM zou hebben gegeven.16 Hieruit zou dan volgen dat de onschuldpresumptie niets van doen heeft met de verwijtbaarheid. Naar mijn mening is die opvatting echter niet juist, vooral omdat uit de rechtsontwikkeling na het arrest Salabiaku (in het bijzonder uit de arresten Jussila en Jalloh) een tegengesteld beeld naar voren komt.17 De onschuldpresumptie staat niet toe dat de schuld aan de objectieve gedraging – in de zin van verwijtbaarheid – wordt voorondersteld.18

De Hoge Raad heeft in het hiervoor aangehaalde arrest uit 198919 vooral aangegeven waaraan hij – in lijn met het arrest Salabiaku – voortaan zal toetsen of een schuldneutraal delict zoals een verzuimboete überhaupt toelaatbaar is in het licht van art. 6 EVRM. Slechts die verzuimboetes, welke qua gebruikelijke omvang binnen de perken blijven, terwijl er bovendien voldoende verweermogelijkheden (zoals het doen van een beroep op AVAS) bestaan, kunnen als zodanig door de beugel.20 Ook blijkens de bewoordingen van het arrest ziet de beslissing van de Hoge Raad louter op de (on)verbindendheid van de boetebepaling in het licht van art. 6 lid 2 EVRM.21 Dat is dus in lijn met mijn interpretatie van het arrest Salabiaku. Vervolgens moet worden getoetst of de toepassing in het concrete geval van de boeteling acceptabel is geweest in het licht van de onschuldpresumptie.22 In dit stadium komt naar mijn mening de vraag aan de orde of de vervolgende instantie bij zijn bewijsoordeel heeft betrokken dat de boeteling ten minste enige mate van schuld kan worden verweten.

Mijn conclusie is dat boetebepalingen zonder schuldverband in de delictsomschrijving, zoals verzuimboetes, op zichzelf niet in strijd komen met de onschuldpresumptie. De vervolgende autoriteiten kunnen echter niet volstaan met het bewijs van alleen het kale beboetbare feit, zonder dat ergens in de procedure enige beoordeling van de schuldvraag plaatsvindt.