3.5.1 Slavenhandel (art. 274 Sr), mensenroof (art. 278 Sr), wederrechtelijke vrijheidsberoving (art. 282 Sr-283 Sr), dwang (art. 284 Sr), bedreiging (art. 285 Sr), mishandeling (art. 300-304 Sr)

Artikel 274 Sr stelt het drijven van slavenhandel strafbaar. Voorts criminaliseren de artikelen 275, 276 en 277 Sr deelnemingshandelingen op slavenschepen.1 Zoals reeds besproken in § 3.2.1 zijn de strafbepalingen ontleend aan de wetten inzake slavenhandel van 20 november 1818 (Stb. 1818, 39), 23 december 1824 (Stb. 1824, 75) en het traktaat van 4 mei 1818 met Groot-Brittannië ter wering van slavenhandel (Stb. 1848, 79).2 De bepalingen zijn niet gericht op de slavernij, maar op de slavenhandel: het verhandelen van mensen (door koop, roof of anderszins) alsmede het vervoer van mensen met als doel deze te verhandelen.3 Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel ter uitbreiding van mensenhandel naar niet-seksuele uitbuiting in 2005 is de vraag gesteld of artikel 274 Sr niet kon worden geschrapt omdat het binnen het bereik van het nieuwe mensenhandel artikel zou komen te vallen. De wetgever achtte het op basis van internationale verplichtingen noodzakelijk het verbod op slavenhandel te handhaven:

De wetgever ging daarbij wel eraan voorbij dat het verbod op slavernij niet is opgenomen in artikel 274 Sr (noch in enige andere bepaling in het Wetboek van Strafrecht).5 Onder ‘slavenhandel’ zou theoretisch gezien ook de moderne slavenhandel kunnen worden geschaard. De specifieke slavenhandel-bepaling wordt echter zelden of nooit toegepast.6 Vermoedelijk wordt het artikel nog immer geassocieerd met de Trans-Atlantische slavenhandel en minder toegesneden op hedendaagse situaties. De strafbepaling heeft geen toegevoegde waarde ten opzichte van artikel 273f Sr. Een handelaar in slaven kan op basis van sub 1 lid 1 worden vervolgd voor mensenhandel. Iemand die middellijk of onmiddellijk deelneemt kan ofwel als medepleger of medeplichtige van mensenhandel als bedoeld in lid 1 sub 1 worden vervolgd ofwel als profijttrekker van mensenhandel op basis van sub 6, 7, 8 of 9.

Artikel 278 Sr stelt een specifieke vorm van vrijheidsberoving strafbaar, namelijk die waarbij iemand een ander over de grenzen van het Rijk in Europa voert, met het oogmerk om hem ofwel 1) wederrechtelijk onder de macht van een ander te brengen ofwel 2) in hulpeloze toestand te verplaatsen.7 Mensenroof onderscheidt zich van andere vormen van vrijheidsberoving door het duurzame karakter en wordt daarom relatief zwaar bestraft (maximaal 12 jaar gevangenisstraf). De bepaling strekt ertoe een langdurige inbreuk op de persoonlijke vrijheid te voorkomen.8 Blijkens jurisprudentie van de Hoge Raad valt onder ‘over de grenzen van het Rijk in Europa voeren’ niet alleen van Nederland naar buitenland voeren, maar tevens het vanuit het buitenland naar Nederland voeren van personen.9 Dit delict kan overeenkomst vertonen met sub 1, 2 en 3 lid 1 van de mensenhandelbepaling, namelijk indien een slachtoffer wordt geworven en verplaatst van Nederland naar het buitenland (of andersom). Bij mensenhandel wordt echter een persoon geworven met het doel van uitbuiting. De handelaar is tevens degene die wil uitbuiten. Bij mensenroof daarentegen wordt de weggevoerde persoon niet onder de macht van de ‘rover’ gebracht, maar onder de macht van een ander of wordt in een hulpeloze toestand gebracht – zonder dat uitbuiting aan de orde hoeft te zijn. Het delict geeft de mogelijkheid tot vervolging van de smokkelaar die mensen gedwongen over de grens Nederland invoert met de bedoeling deze mensen over te dragen aan een handelaar. De ‘afnemer’ (de mogelijke mensenhandelaar) kan onder omstandigheden dan als deelnemer van mensenroof worden aangemerkt.10 Mensenroof zou ‘als vangnet’ voor mensenhandel kunnen worden ten laste gelegd indien de gedwongen werving buiten het Rijk in Europa bewezen kan worden, maar het ‘oogmerk van uitbuiting’ niet kan worden vastgesteld. In de geanalyseerde arbeidsuitbuitingszaken waarin de vermeende slachtoffers buiten het Rijk in Europa zijn geworven (veelal vanuit China en India) is echter geen enkele keer mensenroof als (cumulatief of subsidiair) delict ten laste gelegd.11 Op enkele gevallen na is in deze zaken wel steeds mensensmokkel ten laste gelegd naast mensenhandel en bewezen verklaard.12

Mensenhandel kan eveneens gepaard gaan met wederrechtelijke vrijheidsberoving (opzettelijk, artikel 282 Sr dan wel culpoos, artikel 283 Sr). Met ‘vrijheid’ wordt gedoeld op vrijheid van beweging.13 Het gaat dus niet om de lichamelijke of geestelijke vrijheid alhoewel deze vrijheid bij mensenhandel wel in het geding kan zijn. Van overlap is bijvoorbeeld sprake indien het slachtoffer door de uitbuiter wordt opgesloten in een ruimte en zich daardoor niet kan verwijderen van een bepaalde plaats. Indien beide delicten worden ten laste gelegd en bewezen verklaard, zal de rechter dit vermoedelijk aanmerken als meerdaadse samenloop. Mensenhandel en wederrechtelijke vrijheidsberoving behelzen immers niet hetzelfde verwijt. Van eendaadse samenloop is sprake indien de bewezen verklaarde gedragingen in die mate samenhangend zijn, zij een zich min of meer op dezelfde tijd en plaats afspelend feitencomplex opleveren en de verdachte (in wezen) één verwijt wordt gemaakt.14 Dat is bij de artikelen 282/283 Sr en 273f Sr niet het geval. Mensenhandel is gericht op uitbuiting, terwijl het verwijt bij wederrechtelijke vrijheidsberoving enkel betrekking heeft op het vrijheidsbenemende karakter. Mensenhandel is ook geen specialis van artikel 282 of 283 Sr. Artikel 273f Sr bevat niet alle bestanddelen van artikel 282 of 283 Sr en de wetsgeschiedenis geeft voorts geen aanknopingspunten voor de opvatting dat artikel 273f Sr niettemin moet worden beschouwd als een bijzondere strafbepaling in de zin van artikel 55 lid 2 Sr (de eendaadse samenloopbepaling).15 Met name in zaken van seksuele uitbuiting, wordt wederrechtelijke vrijheidsberoving regelmatig cumulatief ten laste gelegd.16 Het delict zou tevens als vangnet kunnen fungeren indien (het oogmerk van) uitbuiting niet bewezen kan worden, maar de ‘enkele’ wederrechtelijke vrijheidsberoving wel.

Arbeidsuitbuiting kan samen gaan met dwang als bedoeld in artikel 284 Sr. Dwang is namelijk één van de genoemde beïnvloedingsmiddelen in sub 1 lid 1 van artikel 273f Sr.17 Indien niet alle vereiste componenten van mensenhandel bewezen kunnen worden (werving en/of (oogmerk van) uitbuiting), maar wel de uitgeoefende dwang, kan het delict als alternatief ten laste worden gelegd en bewezen verklaard.

Net zoals dwang is bedreiging een van de opgesomde middelen in sub 1 lid 1 van artikel 273f Sr. Mensenhandel kan dan ook samengaan met de strafbaarstelling van artikel 285 Sr. Indien niet alle componenten van mensenhandel bewezen kunnen worden, maar wel de bedreiging, kan het delict als alternatief ten laste worden gelegd en bewezen verklaard.

Tot slot kan gedurende de mensenhandel en/of arbeidsuitbuiting sprake zijn van (al dan niet gekwalificeerde vormen van) mishandeling. Zeker in seksuele uitbuitingszaken speelt dit nog wel eens een rol.18 De mishandeling kan subsidiair ten laste worden gelegd. Indien geen sterk bewijs is voor de uitbuiting, kan eventueel wel een veroordeling volgen voor mishandeling.