2.2.7 Redelijkheid en billijkheid

91. De rechter kan pas ingrijpen als de onvoorziene omstandigheden van dien aard zijn dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet van de moedergerechtigde of beperkt gerechtigde kan worden gevergd. Volgens Hijma is dit de norm tot ingrijpen.1 Aan dit vereiste zal niet snel zijn voldaan.2 De parlementaire geschiedenis bij de verbintenisrechtelijke imprévision-regeling wijst daar ook al op: “[R]edelijkheid en billijkheid verlangen immers in de eerste plaats trouw aan het gegeven woord en laten afwijking daarvan slechts bij hoge uitzondering toe.”3 In goederenrechtelijke verhoudingen moet nog meer waarde worden toegekend aan trouw aan het gegeven woord, juist omdat het goederenrecht in overwegende mate derdenrecht is.4 Voor derden moet duidelijk zijn wat de rechtstoestand met betrekking tot een bepaald goed is. Bij toepassing van de redelijkheid en billijkheid kan de vraag of de omstandigheden voorzienbaar zijn, en dus hadden kunnen worden voorzien, wel een rol spelen. Bij een voorzienbare gebeurtenis kan eerder worden aangenomen dat ongewijzigde instandhouding niet naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.5

92. In de praktijk is regelmatig een beroep gedaan op een imprévision-bepaling met als doel de canonverplichting te verhogen. Illustratief is een arrest van de Hoge Raad.6 In 1741 is een “altoos en onaflosbaar” recht van erfpacht gevestigd tegen een canon van f 200,- voor een stuk grond van ruim 71 are (vergelijkbaar met een voetbalveld). Eisers stellen dat de canon niet meer marktconform is en dat men in 1741 niet in staat was toekomstige ontwikkelingen bij de vestiging van de erfpacht in de prijs te verdisconteren. De rechtbank oordeelt dat “de geldontwaarding na 1 januari 1992 – indien al onvoorzien – niet van zodanige omvang is dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding van de akte van vestiging niet van de eigenaar kan worden gevergd.”7 Ten overvloede wordt daarnaast overwogen dat “ook indien de geldontwaarding vóór 1 januari 1992 in aanmerking wordt genomen en de canonverplichting inmiddels door inflatie tot een symbolische vergoeding is gereduceerd, geen sprake is van (onvoorziene) omstandigheden die van dien aard zijn dat naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding van de akte van vestiging van het recht van erfpacht niet van de eigenaar kan worden gevergd.”8 Tot slot wordt ook nog overwogen dat aan het oordeel niet afdoet dat “de erfpachter thans een recht heeft dat het recht van eigendom dicht nadert nu de canon van het onderhavige eeuwigdurende erfpachtrecht op een vast laag bedrag is gesteld en het recht op vervreemding vrij is.”9 Het hof is het met dit oordeel eens en de Hoge Raad verwerpt het cassatieberoep, onder toepassing van art. 81 Wet RO.10

93. Als de rechter meent dat ongewijzigde instandhouding van het beperkte recht naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet van de wederpartij kan worden gevergd, kan de rechter het beperkte recht wijzigen (of opheffen). De rechter dient “(…) te zoeken [naar die uitkomst] die partijen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid – in plaats van het oorspronkelijk overeengekomene – (nog) wèl van elkaar mogen verwachten.”11 Hijma formuleert dit als de norm bij ingrijpen.12