7.5.2 Het inwinnen van deskundigenadvies

Hoor- en beslismedewerkers kunnen verschillende deskundigen raadplegen als zij zelf niet in staat zijn om de betrouwbaarheid van informatie die de asielzoeker inbrengt te verifiëren. Dit kan door het stellen van vragen, of het vergelijken van deze informatie met informatie die ambtshalve beschikbaar is. Daarnaast brengen ook asielzoekers zelf soms deskundigenbewijs in om hun verklaringen te onderbouwen.

Het inschakelen van deskundigen is voor IND-medewerkers een effectieve manier om de informatieonzekerheid te verminderen. Voor zover de medewerkers ervaring hadden met deskundigenrapporten, vertelden zij mij dat ze de uitkomsten van de rapporten die zij zelf opvragen altijd accepteren. IND hoor- en beslismedewerkers controleren niet zelf of het rapport deugdelijk is gemotiveerd en of de deskundige ook daadwerkelijk deskundig is, maar gaan ervan uit dat anderen binnen de organisatie zich van de kwaliteit van de rapportage hebben vergewist.1 Zij achten zich daartoe zelf niet in staat. Het inwinnen van deskundigenrapporten kwijt IND-medewerkers in hun ogen niet van de verantwoordelijkheid om zelf een beslissing te nemen. Zij winnen echter bijna uitsluitend deskundigenbewijs in als zij twijfelen over de beslissing die ze moeten nemen. Zij vertrouwen erop dat een rapport van een deskundigen harde informatie oplevert, zodat hun twijfel wordt weggenomen. Het verminderen van onzekerheid over de feiten wordt op die manier volledig uitbesteed aan de deskundige.

Hoewel medewerkers zich vrij zeggen te voelen om deskundigenadvies in te winnen (in de gevallen dat hun werkinstructies dit toelaten), maken ze hiervan weinig gebruik. Dit is opvallend, juist omdat het voor medewerkers zo effectief kan zijn. Geen van de minst ervaren medewerkers die ik heb gesproken, had er echter ervaring mee. Ook de ervaren medewerkers doen dit vrijwel nooit. De meest gegeven reden daarvoor is dat het de asielprocedure onnodig verlengt. IND-medewerkers zijn zich daarnaast bewust van de kosten. Als een deskundigenadvies wordt ingewonnen, moet in de meeste gevallen ook de procedure worden verlengd en daarmee ook de asielopvang. Dit brengt kosten

voor de maatschappij met zich. Een paar medewerkers die ik heb gesproken, zien het inwinnen van advies van derden daarnaast als lui, of beschouwen het als professioneel ‘falen’. Dit betekent voor hen dat hun belangrijkste expertise, namelijk het kunnen beoordelen van de geloofwaardigheid van de verklaringen van de asielzoeker op basis van een gehoor, tekort schiet. Deskundigenadvies wordt daarom bijna uitsluitend ingewonnen als IND-medewerkers verwachten dat het advies doorslaggevend zal zijn voor de beoordeling en zij zich niet in staat voelen om zonder dat advies een beslissing te nemen.

Deskundigenadvies wordt vaker ingewonnen als medewerkers algemene instructies hebben gekregen van hoger geplaatsen binnen de organisatie. Zo werden medewerkers gedurende mijn onderzoek geïnstrueerd om ‘naamonderzoek’ in te stellen bij Armeense Syriërs, omdat het vermoeden bestond dat veel van hen niet uit Syrië, maar uit Armenië afkomstig waren.

De meeste deskundigen vervatten hun conclusies in waarschijnlijkheidsgradaties en geven geen absolute zekerheid. Zo kan in een taalanalyse zijn geconcludeerd dat de asielzoeker eenduidig, of waarschijnlijk wel of niet tot een bepaald gebied is te herleiden. Maar, omdat de rapporten bijna uitsluitend in twijfelgevallen worden ingewonnen, maakt dit onderscheid in de praktijk weinig uit. De IND-medewerkers die ik erover sprak, zeggen dat het advies doorslaggevend is om het besluit een bepaalde kant op te laten vallen. Medewerkers hebben vrij weinig kennis van de validiteit van de achterliggende methoden van de deskundigen. Dat kan misschien ook niet van hen worden verwacht. Ze zijn immers geen experts op het gebied van documentenonderzoek, leeftijdonderzoek of taalanalyse. Dit roept wel de vraag op, wat het nut van de waarschijnlijkheidsgradaties in de praktijk is. Ik ben ervan overtuigd dat het nut daarvan gering is.

Ook in de gevallen dat een deskundigenrapport door de asielzoeker is ingebracht, wordt dit door de IND-medewerkers als harde informatie beschouwd. Althans, als de rechter aan het type rapport ook de status van deskundigenadvies heeft gegeven. Het valt op dat IND-medewerkers in die gevallen zelf vaak minder overtuigd zijn van de kwaliteit van het advies. Sommigen van hen voelen zich daardoor soms gedwongen om beslissingen te nemen waar zij niet achter staan. Dit speelde voornamelijk ten aanzien van het iMMO-onderzoek, waarin conclusies staan over de waarschijnlijkheid dat een litteken of psychische schade, is ontstaan op de wijze waarop de asielzoeker stelt. Sommige IND-medewerkers vonden dat het iMMO hiermee op ‘hun stoel’ ging zitten, omdat het advies in hun ogen geen medisch oordeel, maar een geloofwaardigheidsoordeel betrof.

Deskundigenrapporten die in alle asielprocedures een rol spelen, zijn het documentenonderzoek en de algemene ambtsberichten die door het ministerie van Buitenlandse Zaken worden opgesteld over de politieke en mensenrechtensituatie in landen van herkomst. Ook deze rapporten behandelen de IND-medewerkers als waarheid, totdat het tegendeel is bewezen. Ze verschaffen de IND-medewerkers de informatiezekerheid die in de asielprocedure zo weinig te vinden is. Ik heb slechts één IND-medewerker gesproken die me vertelde met enige regelmaat zelfstandig onderzoek te verrichten om na te gaan of de situatie die in het ambtsbericht staat correct en actueel was. Hij vertelde dit in relatie tot de veiligheidssituatie in Irak, die op dat moment door de aanwezigheid van Islamitische Staat in sommige gebieden zo volatiel was dat het bijna dagelijks kon verschillen. De meeste medewerkers doen uitsluitend onderzoek naar de informatie in ambtsberichten als de asielzoeker informatie inbrengt waarmee hij kan beargumenteren dat het ambtsbericht niet langer, of niet (volledig) accuraat is.

Deskundigenrapporten verschaffen de IND-medewerkers informatiezekerheid die nodig is om in twijfelgevallen beslissingen te kunnen nemen. De status van deze informatie is zo groot, dat er uitsluitend van wordt afgeweken als de onjuistheid van de informatie wordt aangetoond door de asielzoeker. De hoor- en beslismedewerkers gaan er hierbij van uit dat anderen binnen de organisatie voldoen aan de eisen die de vergewisplicht stelt aan het bestuursorgaan.