2.3.1 Beding van pandgebruik: pactum antichreticum

De pandhouder kon het recht van pandgebruik verkrijgen op grond van een nevenbeding in de pandovereenkomst.1 Dit nevenbeding is in de secundaire literatuur bekend geworden onder de naam pactum antichreticum.2 Ik duid het pactum antichreticum ook aan onder de term ‘beding van pandgebruik’. Een tekst waarin een pactum antichreticum voorkwam, was C. 4,32,17 (Philippus):

In deze tekst kwam een rentepandgebruik tot stand. De pandovereenkomst bevatte een beding (lex) op grond waarvan de pandhouder bevoegd was de vruchten van het onderpand te trekken, in plaats van de rente over de gesecureerde vordering.4 Naast bovenstaande Digestentekst zijn er nog vier andere die vermelden dat een beding van pandgebruik uitdrukkelijk was toegevoegd aan de pandovereenkomst.5 In de teksten komt steeds (een verbuiging van) het woord pactum voor, met uitzondering van D. 13,7,33 (Marcianus). Daar blijkt de uitdrukkelijke afspraak uit de term ἀντίχρησιν.6 Het beding van pandgebruik kende de pandhouder de bevoegdheid toe om het onderpand te gebruiken en de vruchten ervan te trekken. Dit gebruiksrecht gaf de pandgebruiker zekerheid op de periodieke waarde die hij door het gebruik en vruchttrekking kon verkrijgen.7 Of deze inkomsten functioneerden als aflossing op de gesecureerde vordering of als rentevergoeding, hing af van wat partijen hadden afgesproken.8