3.4.2.2 De gedragsnorm bij schuld in het strafrecht

Bij schuld is het willen afwezig en het weten in meer of mindere mate gemankeerd. De vraag is dan waar het verwijt aan de verdachte, gezien de afwezigheid van de wil en de gemankeerde bewustheid, op kan worden gebaseerd. Volgens de gangbare opvatting in het strafrecht steunt dit verwijt op het niet naleven van een norm van voorzichtig of zorgvuldig gedrag die had kunnen en moeten worden gevolgd.1

Hoewel in de meeste delictsomschrijvingen van het Wetboek van Strafrecht uitsluitend het woord schuld is opgenomen, is volgens de parlementaire toelichting geen schuld maar grove schuld vereist.2 Uitsluitend gedrag dat aanmerkelijk afwijkt van de gedragsnorm leidt tot schuld.3

Omdat de gedragsnorm van voorzichtig of zorgvuldig handelen meestal niet rechtstreeks uit de delictsomschrijving is af te leiden, moet de strafrechter bij schulddelicten de toepasselijke onderliggende normen opsporen die in het concrete geval door de verdachte hadden moeten worden nageleefd. Die onderliggende normen kunnen ongeschreven of geschreven zijn, het kan buitenwettelijke normen betreffen of wettelijke normen waarvan de overtreding op haar beurt ook weer strafbaar kan zijn gesteld.4

Door als uitgangspunt te hanteren dat de verdachte had moeten handelen zoals een met hem qua kennis en vaardigheden vergelijkbaar gemiddeld persoon, oftewel criteriumfiguur, onder dezelfde omstandigheden zou hebben gehandeld, wordt de uit de onderliggende normen samengestelde gedragsnorm toegesneden op de verdachte.5 Als de verdachte functioneel met een bepaalde verantwoordelijkheid heeft gehandeld, moet dat in het uitgangspunt worden meegenomen.6 Omdat voor schuld aanmerkelijke onvoorzichtigheid of onzorgvuldigheid is vereist, hoeft de verdachte niet te worden vergeleken met de meest voorzichtige of meest vaardige persoon.7 Dit neemt niet weg dat bovengemiddelde kennis of vaardigheden in het individuele geval ook de verplichting meebrengt om daarvan gebruik te maken.8

De gedragsnorm moet aansluiten bij in de maatschappij levende opvattingen over voorzichtig of zorgvuldig gedrag. Voorzichtig of zorgvuldig handelen, houdt niet in dat elk al dan niet bewust genomen risico moet worden vermeden. In hoeverre een risico is geoorloofd hangt af van de gedraging, de context van de gedraging, het nadeel van de gedraging en de grootte van het risico dat het nadeel intreedt.9

Het strafrechtelijke schuldbegrip moet derhalve niet alleen steeds worden ingevuld door de feiten en omstandigheden van het desbetreffende geval, maar ook aan de hand van normen die op hun beurt moeten aansluiten bij in de maatschappij levende opvattingen over voorzichtig en zorgvuldig gedrag. Deze opvattingen en daarmee het strafrechtelijke schuldbegrip zijn voortdurend aan verandering onderhevig.10 Dit brengt mee dat het strafrechtelijke schuldbegrip een weinig vastomlijnd en dynamisch begrip vormt.