2.5.2.1 Omstandigheden waaronder een pleitbaar standpunt kan ontstaan

In een aantal arresten heeft de belastingkamer van de Hoge Raad tot een pleitbaar standpunt geconcludeerd zonder dat het standpunt door een rechter in feitelijke instantie was gevolgd.1 Een standpunt kan volgens de belastingkamer derhalve ook pleitbaar zijn als er geen rechter is geweest die het standpunt van de belastingplichtige in het belastinggeschil heeft overgenomen.2

Op het eerste gezicht lijkt de belastingkamer van de Hoge Raad, zoals ook in de literatuur is opgemerkt, weinig aanwijzingen te hebben gegeven wanneer in een dergelijke situatie kan worden gesproken van een pleitbaar standpunt.3 De belastingkamer heeft regelmatig de formulering gebruikt “dat het standpunt zodanig pleitbaar is dat de belastingplichtige redelijkerwijs kon menen juist te handelen” of de formulering “dat voor het standpunt zodanige argumenten zijn aan te voeren dat niet kan worden gezegd dat de belastingplichtige dermate lichtvaardig heeft gehandeld”. Deze formuleringen verschaffen echter weinig duidelijkheid over de invulling van het pleitbaar standpunt begrip.4 Want wanneer is een standpunt dan zodanig pleitbaar dat een belastingplichtige kon menen juist te handelen of wanneer zijn voor een standpunt zodanige argumenten aan te voeren dat niet kan worden gezegd dat een belastingplichtige lichtvaardig heeft gehandeld?

In de arresten waarin is geoordeeld dat standpunten van de belastingplichtige in het belastinggeschil, als zij door het hof zijn gevolgd, pleitbaar zijn, zijn echter ook aanwijzingen te vinden over de omstandigheden waaronder een pleitbaar standpunt kan ontstaan.

Uit deze arresten volgt in de eerste plaats dat de argumenten die een standpunt pleitbaar maken voort moeten komen uit dezelfde rechtsbronnen en dezelfde rechtsvindingsmethoden die de rechter gebruikt om zijn beslissing over het belastinggeschil te nemen. Dit ligt ook in het verlengde van de hiervoor besproken voorwaarde dat het standpunt moet zien op het recht dat ten behoeve van de aangifte wordt geïnterpreteerd en toegepast. In de tweede plaats moeten er aan de hand van deze bronnen en methoden verschillende interpretaties of toepassingen van het recht voorhanden zijn geweest.5 Het hof blijkt immers anders te hebben geoordeeld over het rechtskundige standpunt dan de belastingkamer van de Hoge Raad. Hieruit is op te maken dat er ruimte voor het pleitbare standpunt ontstaat wanneer niet op voorhand duidelijk is welke interpretatie en toepassing van het belastingrecht uiteindelijk door de belastingkamer van de Hoge Raad zal worden gekozen.6

Het pleitbare standpunt is naar mijn mening geen gevolg van de ingewikkeldheid van de wet- en regelgeving op zich.7 Als de toepassing van het belastingrecht bijvoorbeeld als gevolg van gelede normstelling moeilijk is maar uiteindelijk wel tot een eenduidig antwoord leidt, kan niet worden gesproken van een pleitbaar standpunt.8 Dat wil overigens nog niet zeggen dat een belastingplichtige die het recht als gevolg van die ingewikkeldheid onjuist interpreteert of toepast zonder meer opzet of grove schuld aan de onjuiste belastingaangifte, -heffing of -betaling kan worden verweten. Dat moet steeds worden bekeken aan de hand van de criteria die gelden voor de vaststelling van opzet en grove schuld.9

In de jurisprudentie waarin het rechtskundige standpunt van de belastingplichtige als pleitbaar is aangemerkt omdat het door een rechter in een belastinggeschil is gevolgd, zijn de zojuist besproken twee omstandigheden niet benoemd. Dat hoeft ook niet, want zodra het standpunt door een rechter is gevolgd, is automatisch al aan deze omstandigheden voldaan. Bij rechtskundige standpunten die nog niet zijn gevolgd is het echter niet vanzelfsprekend dat aan de twee zojuist genoemde omstandigheden is voldaan. Om te beoordelen of ook deze standpunten pleitbaar zijn moet derhalve wel expliciet worden vastgesteld dat er aan de hand van de bronnen en methoden die de rechter gebruikt om zijn beslissing over het belastinggeschil te nemen verschillende interpretaties of toepassingen van het recht voorhanden zijn geweest.

Hierna wordt een aantal situaties besproken waarin een pleitbaar standpunt in de jurisprudentie is aangenomen. Vervolgens beschouw ik de verschillende bronnen en methoden die de rechter bij zijn beslissing over het belastinggeschil kan hebben gebruikt en laat ik zien waarom die bronnen en methoden tot verschillende uitkomsten kunnen leiden. Onder deze omstandigheden ontstaat er, zoals zojuist uiteengezet, ruimte voor een pleitbaar standpunt.10 Tot slot wordt onderzocht of de zojuist gegeven verklaring voor het ontstaan van het pleitbare standpunt is terug te vinden in de jurisprudentie.

Voordat hiertoe wordt overgegaan, wordt eerst het moment besproken aan de hand waarvan wordt beoordeeld of een pleitbaar standpunt aanwezig is.