2.4.2 Erkenning van het vertrouwensbeginsel door de verschillende bestuursrechters

Inmiddels vinden beroepen op het vertrouwensbeginsel door teleurgestelde burgers al zo’n zeventig jaar plaats. Jurisprudentie over door toezeggingen en inlichtingen gewekt vertrouwen gaat in ieder geval terug tot de jaren 50 van de 20e eeuw. Zo wees het Scheidsgerecht in een uitspraak uit 19521 het verzoek tot schadevergoeding toe van importeurs die onjuiste inlichtingen van de voorzitter van het bedrijfschap voor groenten en fruit hadden ontvangen. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven, de opvolger van het Scheidsgerecht, past sinds 1956 het rechtszekerheidsbeginsel als algemeen beginsel van behoorlijk bestuur toe.2

Andere rechters waren later met toetsing van besluiten aan het vertrouwensbeginsel. Eerst moest, gelet op de hierboven geschetste ontwikkeling tot toetsing van besluiten aan behoorlijkheidsnormen, een vaste lijn ten aanzien van toetsing aan het rechtszekerheidsbeginsel bestaan. De Centrale Raad van Beroep toetste reeds in de jaren 30 van de 20^e eeuw aan het rechtszekerheidsbeginsel.3 Het ging dan echter louter om bescherming van verkregen rechten, waar toezeggingen die slechts leidden tot subjectieve verwachtingen niet onder vielen. Sinds de jaren 70 erkent de Centrale Raad van Beroep uitdrukkelijk ‘het algemeen beginsel van behoorlijk bestuur, dat op goede gronden berustende verwachtingen zo mogelijk gehonoreerd moeten worden’.4

De jurisprudentie van de Kroon onderscheidde in de jaren 60 en 70 van de 20^e eeuw het ‘opgewekt vertrouwen’ van het rechtszekerheidsbeginsel, en sprak over het beginsel ‘hetwelk vereist, dat opgewekte verwachtingen worden geëerbiedigd’.5 De Afdeling Rechtspraak erkende het vertrouwensbeginsel sinds de jaren 70 van de 20^e eeuw.6

Alle bestuursrechters hanteren vandaag de dag het uitgangspunt dat de mate van bescherming van gerechtvaardigde verwachtingen op grond van het vertrouwensbeginsel afhankelijk is van het algemeen belang en derdebelangen die zich mogelijk verzetten tegen honorering van een beroep op het vertrouwensbeginsel. Geen enkele bestuursrechter past het vertrouwensbeginsel ongeclausuleerd toe.7 Alleen gerechtvaardigd vertrouwen is onvoldoende om tot vernietiging van een aangevochten besluit te komen. Sinds de Dakterras-uitspraak hanteren de Afdeling, en inmiddels ook de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven hetzelfde stappenplan om een beroep op het vertrouwensbeginsel te beoordelen.8

Een teleurgestelde burger kan zich met succes op een schending van het vertrouwensbeginsel beroepen indien een hem onwelgevallig besluit in strijd is met uitlatingen of gedragingen van overheidsfunctionarissen die bij hem redelijkerwijs de indruk hebben gewekt van een welbewuste standpuntbepaling van het bestuur over de manier waarop in zijn geval een bevoegdheid zal worden uitgeoefend en dat vertrouwen niet botst met zwaarder wegende belangen die zich tegen honorering van dat vertrouwen verzetten.9

Een belanghebbende moet drie hordes nemen voor honorering van zijn beroep op het vertrouwensbeginsel: (i) het aantonen van een welbewuste standpuntbepaling, (ii) die afkomstig is van of toerekenbaar aan het bevoegde bestuursorgaan, en (iii) het niet aflegt tegen zwaarder wegende belangen (de belangenafweging).

Het zesde hoofdstuk werkt dit stappenplan uit.