3.7.6 Pandhouder niet ‘beperkt stemgerechtigd’

124. In de literatuur wordt betoogd dat de pandhouder zijn stemrecht slechts met een beperkt doel mag aanwenden. Hij zou als beperkt gerechtigde zijn zeggenschap slechts beperkt mogen gebruiken, namelijk enkel om het vermogen van de vennootschap in stand te houden, of om dividenden het uit te keren.1 Ook wordt er betoogd dat een pandhouder zich altijd moet gedragen op een manier die de waarde van de aandelen niet schaadt.2 Ik deel deze opvattingen niet. Dat komt omdat ik de argumenten daarvoor zowel op zichzelf als in onderling verband niet overtuigend vind.

125. Ten eerste wordt er in de literatuur voor de stelling dat een pandhouder slechts beperkt stemgerechtigd is een beroep gedaan op de parlementaire geschiedenis bij de regeling van pandrecht op aandelen. De minister overweegt in de Memorie van Antwoord:

126. Uit deze passage blijkt mijns inziens waarom de stemrechtverdeling tussen de pandgever en de pandhouder is zoals zij is. Terecht antwoordt de minister op vragen van de Tweede Kamer dat het stemrecht in beginsel bij de pandgever zou moeten blijven, omdat zijn belang dat van de pandhouder overtreft. Het lijkt mij echter onaannemelijk dat de minister hiermee heeft bedoeld om grenzen te stellen aan de uitoefening van het stemrecht door een pandhouder. In de Memorie van Toelichting bij dezelfde regeling overweegt de minister namelijk als volgt.

127. De minister overweegt dat het de pandhouder ‘in de eerste plaats’ gaat om het economisch belang bij de aandelen. Aan de latere opmerking in de Memorie van Antwoord – dat een pandhouder ‘slechts’ belang heeft bij het bij het in stand houden van het vermogen en de uitkering van dividend – waarop de voorstanders van de beperkte opvatting een beroep doen, ken ik daarom geen groot gewicht toe.

128. Een tweede grond waarop in de literatuur een beroep wordt gedaan ter verdediging van de opvatting dat de pandhouder in algemene zin beperkt is in de uitoefening van zijn stemrecht, is het toe-eigeningsverbod. Het is een pandhouder verboden te bedingen om het pandobject onder bepaalde voorwaarden toe te mogen eigenen (art. 3:235 BW). Dit verbod beoogt de pandgever en zijn crediteuren te beschermen, omdat bij verpanding dikwijls een ongelijke machtspositie bestaat tussen de pandgever en de pandhouder.5 Zonder dit verbod bestaat het gevaar dat de pandhouder wordt overbedeeld ten koste van de pandgever en zijn andere crediteuren. In de zaak Donetsk is door de rechtbank Amsterdam geoordeeld dat dit toe-eigeningsverbod grenzen stelt aan de uitoefening van het stemrecht door een pandhouder. Zij overwoog als volgt.

129. Deze zienswijze heeft navolging gevonden bij Philips, die schrijft dat het toe-eigeningsverbod zich uitstrekt tot de situatie dat de pandhouder gebruik maakt van het stemrecht als ware hij een aandeelhouder.7

Gelet op het stelsel van het burgerlijke recht en de strekking van het toe-eigeningsverbod, overtuigen dit standpunt in de literatuur en het vonnis van de rechtbank mij niet. Het toe-eigeningsverbod beoogt namelijk afgedwongen overbedeling te verbieden. Zowel bij de verkoop van vermogensbestanddelen van de vennootschap als bij een daaropvolgende uitkering is daarvan geen sprake. De verkoop en overdracht van vermogensbestanddelen van de vennootschap en de uitkering van dividend daarna vindt plaats door het bestuur van de vennootschap. De pandhouder met stemrecht en de vennootschap mogen mijns inziens niet zomaar worden vereenzelvigd. Het bestuur heeft een zelfstandige en van de pandhouder te onderscheiden bevoegdheid en verantwoordelijkheid. Het bestuur zal bij de verkoop en uitkering het belang van de vennootschap centraal moeten stellen, en niet dat van de pandhouder (art. 2:129/239 lid 5 BW).8 Dat de pandhouder betrokken is geweest bij de benoeming van deze bestuurders of (via de algemene vergadering) zelfs uitdrukkelijk de verkoop instrueert, maakt dat mijns inziens niet anders.9 Wel speelt het belang van de pandhouder (en andere schuldeisers) een rol bij de inhoud van het vennootschappelijk belang (§3.7.5).

130. De pandhouder heeft een zorgplicht tegenover de pandgever en de vennootschap. Dat volgt uit de tussen hen geldende redelijkheid en billijkheid (art. 2:8, 6:2 en 6:248 BW).11 In de literatuur is verdedigd dat de pandhouder op grond van zijn zorgplicht het stemrecht dient uit te oefenen in overeenstemming met de belangen van de pandgever.12 Ook is betoogd dat de pandhouder bij de uitoefening van het stemrecht zijn zorgplicht zou schenden als hij aanstuurt op een dividenduitkering of een bestuurswissel.13 In algemene zin lijken mij deze stellingen onjuist. Uit de wet volgt namelijk dat de pandhouder eigen zeggenschapsrechten is gegeven (§3.7.2).14 Het uitgangspunt daarbij is dat de pandhouder, net als de pandgever, bij de uitoefening daarvan zijn eigen belang mag nastreven (§3.3.4). Wel beperkt de zorgplicht de pandhouder in zoverre, dat hij zich bij de uitoefening van zijn zeggenschapsrechten niet uitsluitend mag laten leiden door zijn eigen belang.15 Steeds zal hij bij de uitoefening rekening moeten houden met het vennootschappelijk belang, de belangen van de pandgever, en de belangen van andere bij de organisatie van de vennootschap betrokken personen (§3.3.4).16 Doet hij dat naar maatstaven van redelijk en billijkheid onaanvaardbaar, dan is in een concreet geval de uitoefening van zijn zeggenschapsrechten ongeldig. Als de pandhouder in zulke gevallen met zijn stemrecht besluiten heeft kunnen bewerkstelligen, zoals het ontslag van een bestuurder, dan kunnen deze besluiten vernietigbaar zijn op grond van artikel 2:15 lid 1 onderdeel b BW.

De grondslag die vaak wordt aangevoerd voor de beperkte stemgerechtigdheid, is overigens niet de zorgplicht die volgt uit de (vennootschappelijke) redelijkheid en billijkheid, maar de zorgplicht uit artikel 3:243 lid 1 BW.17 Dat artikel bepaalt dat de pandhouder verplicht is om als een goed pandhouder te zorgen voor de in pand gegeven zaak. Die verplichting houdt in dat hij de zaak niet mag verwaarlozen.18 Hij moet het bijvoorbeeld op een behoorlijke wijze te beschermen tegen diefstal, beschadiging of verlies. Als hij dat zelf niet kan, dan moet hij het aan een derde in bewaring geven die wel op een passende manier zorg ervoor kan dragen.19 Ook uit deze bepaling volgt niet dat de pandhouder bij de uitoefening van zijn stemrecht het belang van de pandgever leidend moet maken, of niet mag aansturen op een dividenduitkering of bestuurswissel. Bovendien past de sanctie die de wet stelt op de schending van de zorgplicht uit artikel 3:243 lid 1 BW niet bij een pandrecht op aandelen. De sanctie bij ‘in ernstige mate’ tekortschieten, is namelijk dat de zaak moet worden afgegeven (art. 3:257 BW). Echter, omdat aandelen onstoffelijk zijn, kan van afgifte in eigenlijke zin geen sprake zin. Met enige flexibiliteit van geest is ‘afgifte’ van het stemrecht wel denkbaar. Daarin voorziet de wet echter al op een andere plek. Wanneer een pandhouder door zijn gedragingen het vennootschappelijk belang ‘zodanig schaadt dat in redelijkheid niet kan worden geduld dat hij het stemrecht blijft uitoefenen’, dan kan hem zijn stemrecht worden ontnomen (art. 2:342 BW) – §3.7.3.

131. Ten slotte wordt door sommigen verdedigd dat de pandhouder zich steeds moet gedragen op een manier die de waarde van de aandelen niet schaadt.20 Zo’n algemene eis staat mijns inziens op gespannen voet met de openheid en flexibiliteit van de derogerende werking van de redelijkheid en billijkheid, nu tegenover het behoud van de waarde van de aandelen mijns inziens andere relevante belangen kunnen worden geplaatst. Zo kan het in een concreet geval naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid toch aanvaardbaar zijn dat een pandhouder handelingen verricht die de waarde van de verpande aandelen doen dalen, maar beogen de continuïteit van de vennootschap te beschermen – en zo de kans op volledige terugbetaling van de gesecureerde vordering. Een voorbeeld van zo’n geval is de situatie waarin nieuwe aandelen worden uitgegeven door de vennootschap als gevolg waarvan de pandgever zijn meerderheidsbelang verliest.21 Denkbaar is immers dat door het verloren gaan van de controle die van een meerderheidsbelang kan uitgaan, de waarde daalt van het pakket aandelen dat is verpand. Ik ben van mening dat een pandhouder zijn zeggenschapsrechten mag gebruiken om aan te sturen op en zijn medewerking mag verlenen aan deze aandelenuitgifte. Niettemin geldt ook in zo’n situatie dat de pandhouder binnen de grenzen moet blijven die de wet stelt aan de uitoefening van het stemrecht, en dus onder andere rekening moeten houden met het vennootschappelijk belang, de belangen van zijn pandgever, en de belangen van de andere bij de organisatie van de vennootschap betrokken personen (zie §3.3.4).22