3.7.4 Enquêteregeling

118. De zeggenschapsrechten van een pandhouder kunnen worden beperkt op grond van de enquêteregeling (art. 2:344 e.v. BW). Deze regeling beoogt onder meer de sanering en het herstel van gezonde verhoudingen binnen de vennootschap, en dient verder ter opening van zaken en vaststelling van de verantwoordelijkheid voor mogelijk blijkend wanbeleid.1 Bevoegd tot het verzoeken van een enquête zijn onder anderen bepaalde aandeelhouders, bepaalde certificaathouders en de vennootschap zelf (art. 2:346 BW).2 De procedure behelst een speciale rechtsgang bij de Ondernemingskamer en kent twee fasen. In de eerste fase staat centraal het verzoek tot het doen van onderzoek naar het beleid en de gang van zaken van de rechtspersoon. In die fase kan de OK voorlopige voorzieningen treffen voor de duur van het geding – zogenoemde onmiddellijke voorzieningen (art. 2:349a lid 2 BW). Een voorbeeld daarvan is de opschorting van het stemrecht. In de tweede fase wordt vastgesteld of er sprake is van wanbeleid. De OK kan in zo’n geval definitieve voorzieningen treffen en bijvoorbeeld een besluit schorsen of vernietigen, of de aandelen ‘overdragen’ ten titel van beheer (art. 2:355 lid 1 BW). Anders dan van de geschillenregeling, kan van de enquêteregeling niet bij statuten of overeenkomst worden afgeweken.3

119. Ongeacht de kwestie wat het rechtskarakter van ‘overdracht ten titel van beheer’, is het aannemelijk dat de pandhouder zijn zeggenschapsrechten kan worden ontnomen. In algemene zin beoogt de enquêteregeling immers onder meer de sanering en het herstel van gezonde verhoudingen.8 Stemrechtontneming kan in dat kader helpen bij de doorbreking van een patstelling binnen de vennootschap.9 De opvatting dat alleen aandeelhouders in hun vennootschappelijke rechten zouden kunnen worden beperkt, doet aan deze ratio geen recht en past mijns inziens niet bij het stelsel van het burgerlijke recht.10

120. De toets die centraal staat bij de vraag of een enquêteverzoek kan worden toegewezen, is of sprake is van ‘gegronde redenen om aan een juist beleid of een juiste gang van zaken te twijfelen’ (artikel 2:350 lid 1 BW). Omdat een pandhouder doorgaans niet het beleid van een vennootschap (mede)bepaalt, gaat het bij een enquêteverzoek dat gedragingen van de pandhouder regardeert in beginsel om de ‘juiste gang van zaken’. Bij de beoordeling van de kwestie of er gegronde redenen bestaan om daaraan te twijfelen, worden er meer belangen in acht genomen dan enkel dat van de vennootschap. Zo kunnen ook gedragingen die in strijd komen met de belangen van bij de organisatie van de vennootschap betrokken personen aanleiding geven voor de toewijzing van een enquêteverzoek.11 In de literatuur wordt de maatstaf voor toewijzing meestal zo uitgelegd dat er sprake moet zijn van feiten die tezamen een behoorlijke kans inhouden dat het beleid bij nader onderzoek onjuist blijkt te zijn.12 Dat gaat echter niet zo ver dat al op voorhand aannemelijk moet zijn dat er sprake is van wanbeleid.13 Daarnaast kan de OK op verzoek in elke stand van het geding onmiddellijke voorzieningen treffen (art. 2:349a lid 2 BW). Daarvoor is een voldoende zwaarwegende grond vereist.14 Wanneer uit het onderzoek blijkt van wanbeleid, kan de OK eindvoorzieningen treffen die zij op grond van de uitkomst geboden acht (art. 2:355 lid 1 BW).

121. Gelet op de strekking van de regeling zal mijns inziens niet snel sprake zijn van gedragingen die nopen tot de toewijzing van een enquêteverzoek, of het treffen van voorzieningen.15 Zo heeft het enquêterecht specifieke doeleinden. Daartoe behoort volgens de Hoge Raad uitdrukkelijk niet de beslechting van geschillen van louter vermogensrechtelijke aard, of het doen van onderzoek naar de feitelijke achtergrond van dergelijke geschillen. Ligt aan het verzoek een geschil van louter vermogensrechtelijke aard ten grondslag, dan kan een enquêteverzoek niet worden toegewezen.16

Enkele typische geschillen die kunnen ontstaan tussen de pandgever, de vennootschap en de pandhouder vallen daarom buiten de reikwijdte van het enquêterecht. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om geschillen met betrekking tot de verschuldigdheid tot terugbetaling van de verstrekte financiering, de bevoegdheid van de pandhouder tot executoriale verkoop van de aandelen of de wijze waarop de pandhouder de aandelen uitwint.17 Deze aangelegenheden zijn mijns inziens zuiver vermogensrechtelijk. Verder lijkt mij de enquête niet te zijn bedoeld voor onderzoek naar bijvoorbeeld de feitelijke gang van zaken rondom de opstelling van een financier bij de uitbreiding of inperking van verleend krediet.

122. Ook de aard van de positie van een pandhouder binnen de vennootschap noopt mijns inziens tot terughoudendheid. Zijn positie binnen de vennootschap houdt immers nauw verband met zijn gerechtvaardigde belang bij de terugbetaling van de gesecureerde vordering.18 Lange-termijn-betrokkenheid bij de vennootschap en haar organisatie kan daarom van een pandhouder, anders dan soms van een aandeelhouder, niet worden verwacht en – nog belangrijker – niet worden gevergd. Gelet op dit alles zouden de gedragingen van een pandhouder die nauw verband houden met de zekerheidsfunctie van het pandrecht, niet mogen leiden tot de toewijzing van een enquêteverzoek of het treffen van voorzieningen. Zo leveren gedragingen die zijn gericht op het behoud van de waarde van de aandelen, en gedragingen die dienstig zijn aan de executoriale verkoop naar mijn mening in beginsel geen gegronde redenen op om te twijfelen aan een juiste gang van zaken.19 Net als bij de geschillenregeling geldt echter dat een pandrecht de pandhouder geen vrijbrief verschaft voor elke willekeurige gedraging. Handelingen van een pandhouder die onvoldoende verband houden met de zekerheidsfunctie van het pandrecht, kunnen mijns inziens gegronde redenen opleveren op tot twijfel aan een juiste gang van zaken. De drempel voor de toewijzing van een enquêteverzoek ligt namelijk lager dan die bij strijd met de vennootschapsrechtelijke redelijkheid en billijkheid of misbruik van bevoegdheid.20 Verder lijkt mij dat de pandhouder op basis van de redelijkheid en billijkheid onder omstandigheden kan worden gedwongen om duidelijkheid te geven over de toekomst van de vennootschap, en de bij de organisatie van de vennootschap betrokken personen daarover niet onnodig lang in het ongewisse mag laten.21