3.7.3 Geschillenregeling

115. Wanneer een pandhouder met stemrecht door zijn gedragingen het vennootschappelijk belang ‘zodanig schaadt dat in redelijkheid niet kan worden geduld dat hij het stemrecht blijft uitoefenen’, dan kan de rechter hem het stemrecht ontnemen (art. 2:342 lid 1 BW). De vordering hiertoe kan worden ingesteld door de pandgever en door eventuele andere aandeelhouders, mits deze alleen of gezamenlijk ten minste een derde van het geplaatste kapitaal verschaffen.1 Na het instellen van de vordering kan de rechter direct een voorlopige voorziening treffen die inhoudt dat het stemrecht hangende de procedure al niet meer kan worden uitgeoefend (art. 2:342 lid 2 jo. 2:338 lid 3, tweede zin BW). Als de vordering tot stemrechtontneming wordt toegewezen, gaat het stemrecht terug op de pandgever door het in kracht van gewijsde gaan van het vonnis (art. 2:342 lid 3 BW). Tegen het vonnis staat hoger beroep open bij de Ondernemingskamer van het gerechtshof Amsterdam.

116. De bepaling op grond waarvan het stemrecht de pandhouder kan worden ontnomen, maakt deel uit van de geschillenregeling. Met die regeling is beoogd om een wettelijke oplossing te bieden bij geschillen tussen aandeelhouders die de samenwerking ernstig bemoeilijken in een bv, of in een nv met een besloten karakter.6 De positie van de beperkt gerechtigde met stemrecht werd daarbij aanvankelijk niet geregeld.7 Pas in een later stadium werd daarvoor een regeling getroffen.8 De gedachte daarachter lijkt echter niet volledig gerijpt. De procedure voor stemrechtontneming aan een beperkt gerechtigde is momenteel vormgegeven als een afgeleide van de uitstotingsprocedure.9 De eisen aan de ontneming van stemrecht zijn gelijk aan de eisen die worden gesteld aan de uitstoting van een aandeelhouder.10 De toets uit artikel 2:342 lid 1 BW tot ontneming van het stemrecht valt uiteen in drie elementen: (i) de gedragingen die aanleiding zijn tot uitstoting; (ii) schade aan het vennootschappelijk belang en (iii) een redelijkheidstoets.11 Het staat de vennootschap vrij om voor de ontneming van stemrecht aan een pandhouder in de statuten een afwijkende regeling te treffen. Van de geschillenregeling kan namelijk worden afgeweken bij statuten of overeenkomst, mits daardoor de overdracht van de aandelen niet onmogelijk of uiterst bezwaarlijk wordt (art. 2:337 lid 1 BW).12 Wat de beperking van het stemrecht van een pandhouder betreft, zal dit laatste niet relevant zijn. Hierna volgt een analyse het stelsel van de wettelijke geschillenregeling met betrekking tot de pandhouder.

117. Uit het stelsel van de wet en rechtspraak met betrekking tot de positie van een pandhouder bij de geschillenregeling volgt dat stemrechtontneming niet snel gerechtvaardigd is. Artikel 2:342 lid 1 BW eist daarvoor dat er sprake is van ‘zodanige’ schade aan het vennootschappelijk belang dat ‘in redelijkheid niet kan worden geduld’ dat de pandhouder het stemrecht blijft uitoefenen. Van zulke schade is niet snel sprake. Zo heeft de wetgever er bijvoorbeeld bewust voor gekozen om, in afwijking van wat in de literatuur is bepleit, de schending van de vennootschappelijke redelijkheid en billijkheid op zichzelf onvoldoende te laten zijn voor ontneming.13 Ook uit de redelijkheidstoets die artikel 2:342 lid 1 BW eist, volgt terughoudendheid. Niet eenvoudig kan een handeling niet in redelijkheid worden geduld.14 Wat de pandhouder betreft, geldt bovendien dat hij geen vergoeding krijgt voor het verlies van zijn stemrecht.15 Er vindt bij de ontneming van stemrecht namelijk, anders dan bij de uitstoting van een aandeelhouder, geen prijsvaststelling plaats.16

Gelet op het voorgaande mogen gedragingen van een stemgerechtigd pandhouder die erop zijn gericht om zijn vordering te waarborgen mijns inziens in beginsel niet leiden tot de ontneming van zijn stemrecht.17 Denk daarbij bijvoorbeeld aan handelingen die zijn gericht op het behoud van de waarde van de verpande aandelen, en gedragingen die dienstig zijn aan de executoriale verkoop.18 Zulke handelingen zouden mijns inziens in redelijkheid moeten worden geduld. Pas wanneer de pandhouder handelingen verricht die onvoldoende verband houden met zijn positie als schuldeiser, kan stemrechtontneming mijns inziens op haar plek zijn. In zo’n geval kan omwille van het belang van de vennootschap de pandhouder zijn stemrecht worden ontnomen.19 In de literatuur wordt wat dit betreft betoogd dat de geschillenregeling geen afbreuk mag doen aan de ‘adequate werking’ van het pandrecht, en dat de pandhouder bij de uitoefening van zijn zeggenschapsrechten in beginsel een gerechtvaardigd belang heeft.20 Zijn stemrecht vervult daarbij een ‘legitieme rol’. Het handelsverkeer zou niet zijn gebaat bij afbreuk daaraan. In de rechtspraak is deze denktrant meermaals gevolgd.21 De precieze betekenis van adequate werking, gerechtvaardigd belang en legitieme rol is niet scherp omlijnd. Daarom zou ik het als volgt willen verwoorden: de geschillenregeling zou niet in de weg moeten staan aan gedragingen van een pandhouder die nauw verband houden met de zekerheidsfunctie van het pandrecht op de aandelen. Daaruit blijkt dat het gaat om zijn belang bij betaling van zijn gesecureerde vordering, en dat de nauwe verwevenheid daarmee zijn handeling moet rechtvaardigen.