11.4 Schriftelijke verslaglegging in de verschillende fasen in het strafproces

Een belangrijk onderdeel van het proces van totstandkoming betreft de verslaglegging van een getuigenverklaring. Verklaringen en de gang van zaken tijdens het verhoor kunnen in Nederland op verschillende manieren worden vastgelegd: schriftelijk of audiovisueel, door de verhoorder zelf of door een derde. Voor het optekenen van (getuigen)verklaringen is de schriftelijke vastlegging in een proces-verbaal door of in opdracht van de verhorende functionaris (nog altijd) de norm. Het proces-verbaal dient in een episodische procedure twee doelen: enerzijds ‘hogere’ autoriteiten informeren ten behoeve van de beslissing om al dan niet vervolgstappen te nemen of toezicht te houden op hetgeen is gebeurd in de eerdere fasen van onderzoek, anderzijds bewijs produceren en conserveren voor het beslissende gerecht. Het proces-verbaal is dus zowel een communicatiemiddel als een bewijsmiddel.1

In het hiernavolgende staan de Nederlandse werkwijzen ten aanzien van de verslaglegging van getuigenverklaringen centraal. Voor zover relevant voor de Nederlandse situatie zal worden gerefereerd aan (veld)studies die in dit verband in binnen- en buitenland zijn verricht. Veel van het onderzoek dat op het terrein van getuigenverklaringen is gedaan, heeft betrekking op het verhoren van verdachten bij de politie. De wijze waarop verhoren van verdachten in Nederland worden vastgelegd, komt echter in belangrijke mate overeen met de wijze waarop getuigenverhoren worden vastgelegd. De verslaglegging van verklaringen bij de politie, in het kabinet van de rechter-commissaris en op het onderzoek ter terechtzitting worden hierna afzonderlijk besproken, waarbij de meeste aandacht zal uitgaan naar de verslaglegging door de politie. Immers, bij de politie worden getuigen veelal voor het eerst ondervraagd en wordt de verklaring grotendeels gevormd. Naar de verslaglegging door de politie is ook het nodige empirisch onderzoek verricht. Naar de wijze van verslaglegging van verklaringen bij de rechter-commissaris en ter terechtzitting is in Nederland geen systematisch empirisch onderzoek verricht. In de juridische literatuur is hier wel enige aandacht aan besteed.2

Hierna wordt ingegaan op de feitelijke manier waarop verklaringen worden opgetekend in de opeenvolgende fasen van het strafproces. Voor een uiteenzetting van de toepasselijke wettelijke bepalingen wordt verwezen naar het tiende hoofdstuk.