3.3.2 De zorgplicht van artikel 7:658 BW

In paragraaf 3.3.1 ging het om de vraag wanneer de opdrachtnemer onder de reikwijdte van artikel 7:658 BW valt. In deze paragraaf ga ik ervan uit dat de opdrachtnemer daaronder valt. Dat betekent nog niet automatisch dat de schade van de opdrachtnemer voor vergoeding in aanmerking komt. Dat is namelijk afhankelijk van de vraag of de opdrachtgever een zorgplicht heeft in de zin van artikel 7:658 lid 1 BW en, zo ja, of hij die heeft geschonden. Deze zorgplicht houdt in dat de werkomgeving op zodanige wijze moet zijn ingericht en onderhouden, alsmede dat voor het verrichten van de arbeid zodanige maatregelen zijn getroffen en aanwijzingen zijn verstrekt als redelijkerwijs nodig is om te voorkomen dat de opdrachtnemer in de uitoefening van zijn werkzaamheden schade lijdt (artikel 7:658 lid 1 BW). In de rechtspraak zijn veel (strenge) normen ontwikkeld over (de omvang van) die zorgplicht. Hoewel de verhouding tussen de werkgever en werknemer daarin doorgaans centraal stond, ligt het in mijn ogen voor de hand dat deze normen analoog kunnen worden toegepast op de relatie tussen de opdrachtgever en de ‘artikel 7:658 lid 4 BW-opdrachtnemer’ (hierna: opdrachtnemer).1 De ratio van deze normen wordt namelijk vooral gevonden in het feit dat de werkgever zeggenschap heeft over de werkomstandigheden.2 Ook de ‘artikel 7:658 lid 4 BW-opdrachtgever’ (hierna: opdrachtgever) heeft deze zeggenschap, waardoor het logisch voorkomt dat de normen die in de rechtspraak zijn ontwikkeld ten aanzien van de relatie werkgever-werknemer, in beginsel ook betrekking hebben op de verhouding opdrachtgever-opdrachtnemer.3 Dat betekent niet dat er geen verschillen bestaan tussen de zorgplicht van de werkgever en die van de opdrachtgever. In het vervolg van deze paragraaf ligt de focus op die (nuance)verschillen, waarbij ik de andere aspecten van de zorgplicht slechts op hoofdlijnen bespreek.

Het uitgangspunt van de zorgplicht ex artikel 7:658 BW is dat als de opdrachtnemer schade oploopt in de uitoefening van de werkzaamheden,4 de opdrachtgever daarvoor aansprakelijk is (artikel 7:658 lid 2 BW). Het criterium ‘in de uitoefening van de werkzaamheden’ moet ruim worden opgevat.5 Hieronder wordt in ieder geval verstaan elke plaats die in verband met het verrichten van arbeid wordt of pleegt te worden gebruikt.6 Het is echter ook mogelijk dat de opdrachtnemer in de uitoefening van zijn werkzaamheden op plaatsen komt die niet aan deze definitie voldoen. Onder omstandigheden kan de zorgplicht meebrengen dat maatregelen moeten worden genomen en aanwijzingen dienen te worden verstrekt om zoveel mogelijk te voorkomen dat buiten de arbeidsplaats schade wordt geleden.7 Als hiervan sprake is en de opdrachtgever verzuimt daarin, kan hij ook aansprakelijk worden gehouden voor de schade die de opdrachtnemer buiten de arbeidsplaats heeft opgelopen. Wel is het zo dat hoe minder zeggenschap en invloed de opdrachtgever op de werkomstandigheden heeft, hoe minder van hem kan worden verwacht.8 De zeggenschap en invloed van de opdrachtgever op de werkomstandigheden is dus niet alleen relevant voor de invulling van artikel 7:658 lid 4 BW (zie paragraaf 3.3.1.1), maar bestrijkt ook (de omvang van) de zorgplicht van de opdrachtgever.

Als komt vast te staan dat de opdrachtnemer schade heeft geleden in de uitoefening van zijn werkzaamheden, kan de opdrachtgever aansprakelijkheid ontlopen door te stellen, en zo nodig te bewijzen, dat sprake is van een wettelijke uitzonderingssituatie in de zin van artikel 7:658 BW. De drie uitzonderingen op dit gebied zijn: (i) de opdrachtgever heeft aan zijn zorgplicht voldaan (artikel 7:658 lid 2 jo. lid 1 BW) (paragraaf 3.3.2.1), (ii) de schade is in belangrijke mate het gevolg van opzet of bewuste roekeloosheid van de opdrachtnemer (artikel 7:658 lid 2 BW) (paragraaf 3.3.2.2) en (iii) de schade zou ook zijn ingetreden als de opdrachtgever aan zijn zorgplicht had voldaan (paragraaf 3.3.2.3).9 Als de opdrachtgever er niet in slaagt een van deze uitzonderingssituaties te bewijzen, dan zal hij in beginsel aansprakelijk worden geacht, terwijl niet is komen vast te staan dat hij daadwerkelijk is tekortgeschoten in zijn zorgplicht. In dit verband wordt wel gesproken van een schuldaansprakelijkheid met omgekeerde bewijslast die naar een risicoaansprakelijkheid neigt,10 van een risicoaansprakelijkheid met exoneratie,11 van een pseudo-risicoaansprakelijkheid12 en van een aansprakelijkheid die zover gaat dat een risicoaansprakelijkheid in de praktijk toch dicht in de buurt komt.13 Dat lijkt ook te kunnen worden opgemaakt uit mijn rechtspraakonderzoek (zie bijlage 2 ‘Feitenrechtspraakonderzoek artikel 7:658 lid 4 jo. lid 1 BW’), dat uitgebreider aan bod komt in paragraaf 3.3.2.1.