4.3.10 Voortgezette deelneming

Ouderdomspensioen vindt plaats op opbouwbasis en blijft behouden bij het einde van de deelneming (zie ook paragraaf 4.2.2). Voor aanspraken op nabestaandenpensioen geldt hetzelfde als dit op opbouwbasis is, maar vaak is dit op risicobasis verzekerd. Met de Wtp zal nabestaandenpensioen dat voorziet in dekking van het risico van overlijden voor de pensioendatum altijd op risicobasis worden, en dekking op of na de pensioendatum op opbouwbasis worden.1 Arbeidsongeschiktheidspensioen is doorgaans op risicobasis verzekerd.2 Bij het einde van de arbeidsovereenkomst eindigt als hoofdregel de pensioenopbouw en vervallen de risicodekkingen, maar er zijn belangrijke uitzonderingen op deze regel. Zo is in de wet geregeld dat de ex-werknemer die na uitdiensttreding recht heeft op een WW-uitkering gedurende de uitkeringsperiode zijn aanspraak op partnerpensioen behoudt als de pensioenovereenkomst voorziet in een partnerpensioen op risicobasis.3 Een ex-werknemer die op grond van een dringende reden is ontslagen of ziek uit dienst ging, komt hier niet voor in aanmerking; hij ontvangt immers geen WW.4 De Wtp zal ook een verplichte uitloopperiode van drie maanden introduceren bij einde dienstverband van de risicodekking voor partnerpensioen bij overlijden voor de pensioendatum, als de pensioenregeling daar tijdens het dienstverband in voorziet. Daarnaast mag de risicodekking op vrijwillige basis langer worden voortgezet dan de WW-periode of de uitloopperiode, door middel van uitruil van gespaard pensioenvermogen.5

De ex-werknemer kan daarnaast voor een bepaalde periode deelnemer blijven in de pensioenregeling van zijn ex-werkgever op grond van artikel 54 Pw, de zogeheten vrijwillige voortzetting, als de pensioenovereenkomst daarin voorziet. De ex-werknemer blijft deelnemer en die hoedanigheid eindigt pas bij het einde van die voortzetting.6 Hiermee kan de ex-werknemer zijn pensioenopbouw voortzetten tijdens werkloosheid, bij een nieuwe werkgever zonder pensioenregeling, of werk als zelfstandige. Ook kon het bijvoorbeeld dienen om een aanspraak op voorwaardelijk pensioen niet verloren te doen gaan.7 Voortgezette deelname brengt verder met zich mee dat de ex-werknemer voor toeslagverlening als deelnemer wordt behandeld,8 wat doorgaans gunstiger is dan de toeslagambitie voor gewezen deelnemers. Populair is het echter niet; uit een onderzoek uit 2016 bleek dat een groot deel van de veertig onderzochte pensioenfondsen weliswaar deze mogelijkheid bood aan ex-werknemers, maar bij 2/3^e daarvan het totaal aantal gebruikers maximaal tien was.9

Een belangrijke reden daarvoor zal zijn dat voortzetting kostbaar is als de ex-werknemer ook het werkgeversdeel van de pensioenpremie moet betalen.10 Het is echter mogelijk dat de ex-werkgever een deel van de premie voor zijn rekening neemt, al dan niet als onderdeel van een sociaal plan of beëindigingsovereenkomst, dan wel namens zijn ex-werknemer betaalt en weer op hem verhaalt.11 Ook komt het in de praktijk wel voor dat een pensioenfonds een deel van de rekening betaalt, bijvoorbeeld tijdens werkloosheid.12 Een verplichting daartoe bestaat niet. Het hof Amsterdam stelt dat voortgezette pensioenopbouw voor ex-werknemers niet voor de hand ligt en als het toch mogelijk is gemaakt door de sociale partners, dan moet dat worden gezien als een begunstiging. Ex-werknemers kunnen ook voor rechten op pensioenopbouw niet gelijk worden gesteld aan werknemers en hoeven dus niet gelijk te worden behandeld.13 Ongeacht wie de rekening betaalt, als een werknemer uit dienst treedt en zijn werkgever vraagt naar de mogelijkheden omtrent vrijwillige voortzetting, is het hoe dan ook van belang dat de werkgever de werknemer voorziet van zorgvuldige informatie.14

De periode van vrijwillige voortzetting is drie jaar en kan langer zijn als de ex-werknemer arbeidsongeschikt is of er sprake is van voortzetting op grond van een individueel of collectief afgesproken regeling tussen werkgever en werknemer zoals afvloeiingsregelingen, wachtgeldregelingen of VUT-regelingen.15 De reden waarom de grens in beginsel bij drie jaar is getrokken, is dat volgens de wetgever de relatie met het oude dienstverband na die tijdspanne te ver ‘verwaterd’ is.16 Na dat moment moet de ex-werknemer maar een derde pijler pensioenproduct afnemen, zo was dat gedachte. Als de ex-werknemer als zelfstandige aan de slag gaat, is de periode maximaal tien jaar. Voor vrijwillige voortzetting gelden overigens diverse belangrijke fiscale restricties naast artikel 54 Pw, die ik hier verder buiten beschouwing laat.17

Deelname na het einde van de arbeidsovereenkomst kan ook voortduren als de ex-werknemer arbeidsongeschikt is en aanspraak maakt op premievrijstelling wegens arbeidsongeschiktheid, waarna de pensioenopbouw (deels) wordt voortgezet. Dat wil zeggen dat de premielasten voor het collectief komen tijdens de arbeidsongeschiktheid. Of een ex-werknemer ervoor in aanmerking komt, hangt af van het pensioenreglement, die soms vereist dat de arbeidsovereenkomst niet eindigt voor de ingang van de WIA-uitkering, en soms het recht koppelt aan de eerste ziektedag.18 De Pw legt hier geen beperkingen op aan de contractsvrijheid.19 Ook bij arbeidsongeschiktheidspensioen is het pensioenreglement bepalend of er sprake is van verval van de dekking bij uitdiensttreding tijdens ziekte.20 Dat resulteert uiteraard in de praktijk weer, net als bij premievrije voortzetting, tot de nodige uitleggeschillen.21 Een aanpalend probleem met arbeidsongeschikte werknemers is dat zij bij baanwissel door de nieuwe pensioenuitvoerder soms niet gedekt worden voor arbeidsongeschiktheidspensioen en premievrijstelling bij arbeidsongeschiktheid. Om die reden is door het Verbond van Verzekeraars en de Pensioenfederatie een convenant opgesteld waarmee de scherpe kantjes zijn weggenomen.22 De kern van dit convenant is dat de pensioenregeling waar de werknemer deelnemer was op de eerste ziektedag het arbeidsongeschiktheidsrisico dekt via een arbeidsongeschiktheidspensioen, inclusief latere toename, en de premievrijstelling dekt tot de mate van arbeidsongeschiktheid zoals die gold bij einde dienstverband. Als de werknemer in een andere pensioenregeling gaat deelnemen dekt de nieuwe pensioenuitvoerder premievrijstelling conform de nieuwe pensioenregeling, maar uitsluitend bij en voor zover sprake is van toename van de mate van arbeidsongeschiktheid.23