Einde inhoudsopgave
Burgerschap op orde (SteR nr. 66) 2024/6.2
6.2 Burgerschapsvorming als curriculum maatschappijleer 2003-2006
Th.E.M. Wijte, datum 08-01-2024
- Datum
08-01-2024
- Auteur
Th.E.M. Wijte
- JCDI
JCDI:ADS977287:1
- Vakgebied(en)
Bestuursrecht algemeen (V)
Staatsrecht (V)
Voetnoten
Voetnoten
Nota is aan de voorzitter gezonden bij Kamerbrief van 8 januari 2003 (OCWO-300015).
Kamerstukken II 2001/02, 28000 VIII, nr. 98.
Regelgeving voor de nieuwe tweede fase, waarin opgenomen wijzigingen in de W.V.O., Inrichtingsbesluit W.V.O., Eindexamenbesluit v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.-v.b.o. en het Besluit staatsexamens vwo-havo-mavo-2000.
Kamerbrief van 17 april 2003, Kamerstukken II 2003/04, OCW0300297.
Kamerbrief van 4 juli 2003, Kamerstukken II 2003/04, 28600 VIII, nr. 138.
Kamerstukken II 2003/04, 29200 VIII, nr. 77.
Overleg hierover op 4 februari 2004, Kamerstukken II 2003/04, 29200 VIII, nr. 123.
Kamerbrief van 4 december 2003, Kamerstukken II 2003/04, 29200 VIII, nr. 109.
Kamerstukken II 2005/06, nr. 3 (mvt bij de Wet van 27 april 2006) Aanpassing profielen tweede fase vwo en havo, Stb. 2006, nr. 251.
Ibid., p. 8-9.
Kabinetsnotitie OCW0300015, 2003, p. 8.
De ruimte voor een examenvak is groter in het vrije deel; vgl. J. van der Kooij & S. Miedema, ’Eindexamen godsdienst, kan dat eigenlijk wel?’, Trouw Podium 22 juni 2006 en E. Renkema, ’Wij halen God uit het lesboek en gaan kritisch op onderzoek uit’, Trouw 19 september 2019, p. 23; vgl. K. Vossen, ‘Religie blijft bepalend. God is in West-Europa al geruime tijd doodverklaard. Desondanks speelt religie een niet afnemende rol in het wereldgewoel’, M & P 2018, 3, p. 28 en H. Paul, Secularisatie. Een kleine geschiedenis van een groot verhaal, Amsterdam: AUP 2017.
Ibid., p. 13; vgl. T. van Haperen, ‘School heeft geen tijd voor levenslessen’, Trouw 13 januari 2004: reactie op voorstel invoering vak levensloop. Van Haperen ziet in de vakkenexplosie een belemmering voor onderwijs om voor te bereiden op een rol als burger.
Notitie 2003, p. 13.
Ibid., p. 13.
In zijn advies van 13 januari 2005 (OR/20050009/805) vraagt hij alsnog te besluiten tot de invoering van het vak geschiedenis en maatschappijleer.
Ibid., p. 13; vgl. E. Tonkens et al, ’Culturalization of citizenship in the Netherlands’, in: A. Chabel d'Appollonia and S. Reich (eds.), Managing Ethic Diversity after 9/11: Integration, Security, and Civil Liberties in Transatlantic Perspective, New Brunswick, NY: Rutgers UP 2010, p. 233-252.
Vgl. B.P. Vermeulen, in: W. van de Donk e.a. (red.) 2005, p. 365 en Y. Jansen, ‘Laïcité in het licht van de geschiedenis van de Franse assimilatiepolitiek’, in: Idem, p. 275-280.
Commissie-De Rooy ziet maatschappelijke vorming als sociale en politieke vorming, zie: Verleden, heden en toekomst, Enschede: SLO 2001, p. 187.
Notitie, p. 13; mijn ’Economisch/staatsburgerlijke vorming: hoogst actueel!’, TEO 2004, p. 338-340 en T. Simonse, ‘Economisch burgerschap vakdidactisch bekeken’, TEO 2022, 1, p. 22-23.
Als de minister met specifieke levensbeschouwelijke vorming ook godsdienstonderwijs bedoelt, dan bepaalt het bevoegde gezag curriculum, exameneisen en bekwaamheden. Er gelden kerkelijke eisen en/of akkoordverklaringen voor het vak godsdienst/levensbeschouwing.
Kamerstukken II, 2001/02, 28000 VIII, nr. 98 (Continuïteit en vernieuwing in de tweede fase havo/vwo).
Zie: ´Eindtermen centraal examen filosofie havo en vwo 2004 en 2005´ (AVV, kenmerk VO/BOB-2002/566 26, 25 november 2002), Havo: Mens-machine; Vwo: Deugdethiek. Havo: Algemene eindtermen: intentionaliteit, ontologie, epistemologie, semantiek, dualisme, monisme, materialisme, behaviorisme en functionalisme. Vwo Algemene eindtermen: Van Ethiek naar Deugdethiek, Waarom Deugdethiek, Grondlijnen van Deugdethiek, De Deugd.
Vgl. LEMM, Toekomstgericht onderwijs in de maatschappijvakken, Amsterdam: Lemma 2018 (H10 Hogere denkvaardigheden in kleine opdrachten- handelt over maatschappijleer, waarin R. van den Boorn aangeeft hoe leerlingen hun oordeel kunnen vormen).
Notitie, Ibid., 2003, p. 8.
Ibid., 2003, p. 8: ‘Het is niet gering wat van aardrijkskunde en geschiedenis gevergd wordt: aanleren van democratisch gemeenschapsgevoel in een plurale samenleving’; vgl. F. Groot e.a., ´Aardrijkskunde: kennis vergaren of opvoeden´, NRC 4 oktober 2004.
Vak geschiedenis en maatschappijleer niet ingevoerd
Ook in 2003 verschijnt Ruimte laten en keuzes bieden in de tweede fase havo en vwo1 als vervolg op de notitie Continuïteit en vernieuwing in de tweede fase havo/vwo van 2001.2 Voorgesteld is (deel)vakken als economie 1 te vervangen door grotere vakken.3 De veldreacties zijn in 2003 aan de Tweede Kamer gezonden4, evenals de conclusies tot de invoering van drie verplichte examenvakken en twee keuze-examenvakken per profiel.5 Na een overleg met de vaste commissie voor O&W volgt het voorstel drie verplichte profielvakken, één profielkeuzevak en één vrij te kiezen vak in te voeren.6 Deze opzet is in het voorstel verwerkt.7 De wetgever ziet af van de beoogde invoering van het vak geschiedenis en maatschappijleer.8
Commissie-De Rooy: profielvakken met burgerschapsaspecten
In het voorstel is maatschappijleer in het algemene deel van de bèta-profielen verplicht en zijn de voorstellen van de commissie-De Rooy voor het vak geschiedenis en maatschappijleer vervat.9 In de maatschappelijke profielen ziet het kabinet voldoende ruimte in het profieldeel voor vastlegging van maatschappelijke vakken. Maatschappijleer is dan overbodig. Het voorstel strekt tot de invoering van ’burgerschapsthema’s in de vakken geschiedenis, economie, aardrijkskunde, filosofie en kunst.10 Er kan een schooleigen invulling komen voor maatschappelijke oriëntatie in de bovenbouw.11 Hoofdstuk 7 van het voorstel handelt hierover en over levensbeschouwingen, waarvan het belang meer dan eens Kamerbreed onderstreept is. De kabinetsnotitie onderscheidt vier categorieën burgerschapsvorming:
Maatschappelijke oriëntatie, waarbij de cultureel pluriforme, democratische samenleving aan de orde komen bij maatschappijleer in het algemeen deel van de bètaprofielen en bij de maatschappelijke vakken, waaronder maatschappijleer, als keuzevak in de profieldelen.
Kennis van levensbeschouwingen bij het vak geschiedenis, met name in het profiel cultuur en maatschappij, en daarnaast bij maatschappijleer.
Reflectie op waarden en normen bij filosofie, maatschappijleer, literatuur en bij profieldeel geschiedenis, maatschappijleer, economie.
Levensbeschouwelijke vorming, ondergebracht bij geschiedenis, maatschappijleer en aardrijkskunde.
Godsdienst ‘eigen examenvak’
Verder kan het vak godsdienst of religieuze levensbeschouwing op de cijferlijst meetellen als ‘eigen examenvak’.12 De regering kiest in de nota Ruimte laten en keuzes bieden in de tweede fase havo en vwo voor het onderbrengen van ‘maatschappelijke oriëntatie’ (burgerschapsvorming) bij maatschappijleer. Het is volgens de regering ‘van belang aandacht te besteden aan maatschappelijke oriëntatie, waaronder levensbeschouwingen’.13 Hieraan liggen ingrijpende ontwikkelingen in de samenleving ten grondslag die tot meer maatschappelijke en politieke aandacht leiden voor de noodzaak van de bevordering van sociale cohesie.14 Tegelijkertijd is er volle politieke aandacht voor maatschappelijke integratie van groepen met een etnische of religieuze achtergrond. De gedeelde basiswaarden krijgen uitdrukkelijk meer accent.15
Maatschappijleer is burgerschapsvorming
Bij de vastlegging van burgerschapsvorming als maatschappelijke oriëntatie zijn staatsinrichting en de curriculumvoorstellen van de commissie-De Rooy voor het vak geschiedenis en maatschappijleer ondergebracht.16 De cultureel-pluriforme, democratische samenleving staat in de voorstellen centraal.17 De Rooy relateert maatschappelijke vorming aan maatschappij- en kunstvakken. Burgerschapsvorming bestaat uit: (I) maatschappelijke oriëntatie, (II) levensbeschouwingen, (III) waarden- en normenreflectie en (IV) levensbeschouwelijke vorming.18 De maatschappelijke en staatsburgerlijke vorming behelzen maatschappelijke oriëntatie (onder I).19 Voor de kennis van levensbeschouwingen (onder II) is aansluiting te vinden bij maatschappelijke en geestelijke stromingen. Geschiedenis bestaat uit historische, culturele en maatschappelijke aspecten. Maatschappijleer heeft een functie voor de levensbeschouwingen. De waarden- en normenreflectie (onder III) kan bij filosofie, maatschappijleer, geschiedenis, economie en literatuur plaatsvinden.20 De scholen hebben voor levensbeschouwelijke vorming (onder IV)21 hun eigen verantwoordelijkheid op grond van de vrijheid van onderwijs (artikel 23 Gw).
Maatschappelijke oriëntatie bij maatschappijleer
Na algemeen overleg in de Tweede Kamer ziet de regering af van de invoering van het vak geschiedenis en maatschappijleer.22 Burgerschapsvorming wordt onder de noemer van maatschappelijke oriëntatie ondergebracht bij het vak maatschappijleer. In de profielvakken economie, filosofie23, geschiedenis, aardrijkskunde en kunst zijn aspecten van burgerschap vastgelegd.24 Hiervoor krijgen geschiedenis, filosofie (vwo) en aardrijkskunde meer lesuren en komt burgerschapsvorming op vwo/havo binnen handbereik van twee examenvakken.25 De vraag blijft hoe burgerschapsvorming in de maatschappelijke en/of de kunstvakken optimaal is vast te leggen. Een grote rol speelt dat wijzigingen voor maatschappelijke vakken kansen bieden en voor kunst bedreigingen.26