7.1 Concept distributieve rechtvaardigheid

Het denken en handelen van mensen wordt niet uitsluitend gedreven door de ratio, zoals wel wordt aangenomen in economische wetten.1 Emotionele processen spelen hierbij een belangrijke rol.2 Zo worden de gedachten, gevoelens en gedragingen van mensen sterk beïnvloed door waargenomen rechtvaardigheid.3 Wanneer mensen vinden dat zij rechtvaardig worden behandeld, heeft dit positieve effecten op hun welbevinden.4 Indien mensen daarentegen van mening zijn dat zij onrechtvaardig worden behandeld, levert dit gevoelens van stress, boosheid en angst op.5 Waargenomen rechtvaardigheid is derhalve een belangrijk gegeven in het leven van mensen.6

Distributieve rechtvaardigheid is een specifiek concept binnen het bredere containerbegrip waargenomen rechtvaardigheid. Onder distributieve rechtvaardigheid wordt verstaan de (gepercipieerde) rechtvaardigheid van de verdeling van uitkomsten over meerdere mensen.7

Mensen hechten relatief veel belang aan een eerlijke8 verdeling (een verdeling die hoog scoort op het vlak van de distributieve rechtvaardigheid) zo blijkt uit onderzoek.9 Ook bij andere primaten, zoals apen, is een voorkeur vastgesteld voor een verdeling die als eerlijk wordt gepercipieerd.10

Distributieve rechtvaardigheid wordt vaak genoemd in samenhang met procedurele rechtvaardigheid: de waargenomen eerlijkheid van procedures.11 Bij distributieve rechtvaardigheid gaat het om de waargenomen eerlijkheid van de verdeling zelf. Bij procedurele rechtvaardigheid gaat het om de wijze, de procedure12, waarop de verdeling tot stand komt.

In het verlengde hiervan merk ik op dat onderscheid moet worden gemaakt tussen de (meer formele) gelijkheid in het kader van de procedurele rechtvaardigheid en de (meer materiële) gelijkheid in het kader van de distributieve rechtvaardigheid. Om procedurele rechtvaardigheid te realiseren, dienen mensen gelijk behandeld te worden in de betreffende procedure in de aanloop naar de verdeling toe. Dat wil echter niet zeggen dat de verdeling uiteindelijk ook op basis van gelijkheid plaatsvindt.

Bij distributieve rechtvaardigheid zijn er drie hoofdrolspelers: de persoon13 die de middelen (de beloning) verdeelt (Allocator), de persoon die de verdeling beoordeelt (Observator) en de persoon die (een deel van) de middelen (de beloning) ontvangt (Rewardee). Hierbij dient voorts te worden onderscheiden: (1) de werkelijke beloning (Actual Reward), (2) de beloning die rechtvaardig wordt gevonden (Just Reward), (3) de beoordeling van de rechtvaardigheid van de voorliggende verdeling (Justice Evaluation) en (4) het gedrag of het gevoel dat volgt op de beoordeling (Justice Consequences).14

Deze vier elementen kunnen als volgt schematisch worden weergegeven:

In een faillissementssituatie wordt de gerealiseerde opbrengst volgens een bepaalde verdeelsleutel verdeeld onder de schuldeisers.15 Distributieve rechtvaardigheid spitst zich in die context toe op de waargenomen rechtvaardigheid van de gekozen verdelingsnorm. Hierbij kan de curator worden beschouwd als Allocator. Een schuldeiser kan worden gezien als de Rewardee. De Observator kan eenieder zijn (curator, schuldeiser of derde) die de verdeling beoordeelt in het kader van de Justice Evaluation. De werkelijke uitkering die een schuldeiser ontvangt, is de Actual Reward. De beloning die in de gegeven omstandigheden het meest rechtvaardig zou worden bevonden, is de Just Reward. De Justice Consequences zijn bijvoorbeeld het gevoel van onrechtvaardigheid bij een discrepantie tussen de uitkering die een schuldeiser daadwerkelijk ontvangt en de uitkering die als rechtvaardig wordt gepercipieerd. Een nog verdergaande consequentie kan mogelijk zijn dat een schuldeiser meer dan voorheen openstaat voor gedragingen in strijd met de wet (zoals bijvoorbeeld paulianeus handelen, teneinde op deze wijze alsnog een bedrag te ontvangen dat overeenkomt met de Just Reward).

Tegen deze achtergrond richt ik mij hierna op de vraag welke verdelingsnorm of verdelingsnormen eerlijk worden gevonden in het kader van een verdeling.