Eigendomsvoorbehoud (Rechtswetenschappelijke publicaties) 2018/8.11:8.11 De machtsrelatie van de koper met betrekking tot de zaak

Eigendomsvoorbehoud (Rechtswetenschappelijke publicaties) 2018/8.11

8.11 De machtsrelatie van de koper met betrekking tot de zaak

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De koper houdt de verkochte zaak voor de verkoper tot het moment dat de voorwaarde in vervulling gaat, als gevolg waarvan hij eigenaar en ook bezitter wordt. Dat de koper voordien slechts houder is, is nauwelijks omstreden in de Nederlandse literatuur.1 De opvatting van de wetgever luidt in dezelfde zin en klinkt duidelijk door in het opnemen van artikel 3:91 BW.2 Ook in de Duitse en Oostenrijkse literatuur wordt algemeen aangenomen dat de koper houder (Oostenrijk: Inhaber; Duitsland: Fremdbesitzer) is van de verkochte zaak.3 Ook in de Nederlandse, Duitse en Oostenrijkse rechtspraak is in die zin geoordeeld.4 Voor het Nederlandse recht wordt een andersluidend standpunt uitsluitend ingenomen door Vriesendorp, die uitgebreid heeft betoogd dat de koper reeds voor vervulling van de voorwaarde als bezitter van de zaak moet worden aangemerkt.5 Ook in de Duitse en Oostenrijkse literatuur is door een aantal auteurs verdedigd dat de koper reeds voor vervulling van de voorwaarde bezitter is van de zaak.6 Desalniettemin moet naar mijn mening worden aangenomen dat de koper gedurende de periode van onzekerheid houder is van de verkochte zaak, zodat de heersende leer bijval verdient.

Daarvoor is in de eerste plaats redengevend dat de verschaffing van bezit door degene die zich tegelijkertijd de eigendom van die zaak voorbehoudt neerkomt op een innerlijk tegenstrijdige houding die rechtens onbestaanbaar is.7 Deze twee met elkaar onverenigbare standpunten kunnen niet tegelijkertijd tot uitdrukking komen, nu het voorbehouden van het eigendomsrecht veronderstelt dat de verkoper zich tot het moment van vervulling van de voorwaarde nog beschouwt als eigenaar. Aangezien bezit neerkomt op het houden van de zaak voor zichzelf – dat wil zeggen: met de eigendomspretentie – kan de verkoper niet enerzijds zijn eigendom voorbehouden, maar anderzijds zijn eigendomspretentie laten varen. Vergelijkbaars geldt vanuit het perspectief van de koper. De koper kan niet enerzijds instemmen met het eigendomsvoorbehoud, waarmee hij te kennen geeft dat hij het eigendomsrecht van de verkoper respecteert totdat hij de verschuldigde prestatie voldoet, maar anderzijds de zaak voor zichzelf houden, waarmee hij namelijk tot uitdrukking brengt dat hij pretendeert eigenaar te zijn, hetgeen wil zeggen dat hij geen beter recht van een ander op de zaak duldt.8 Het hebben van de eigendomspretentie laat zich niet verenigen met het respecteren van het eigendomsrecht van een ander.9

Dit alles is reeds in 1929 op bloemrijke wijze verwoord door Eggens in zijn opstel ‘Het recht van bezit kan niet als zoodanig overgedragen worden’.10 Zijn uiteenzetting geldt onverkort voor het huidige recht, aangezien zij simpelweg volgt uit het karakter van het bezit en de verhouding van bezit tot het eigendomsrecht. Waar bezit veronderstelt dat men de zaak houdt zonder respectering van rechten van anderen op de zaak, kan men niet een zaak bezitten onder eerbiediging van eens anders eigendomsrecht. Dat geldt echter slechts voor het geval dat degene die bezit wil verschaffen aan een ander ook eigenaar is van de zaak, aangezien in die gevallen uit de verhouding van bezit tot eigendom volgt dat zij – vanwege de hierboven genoemde innerlijke tegenstrijdigheid – niet van elkaar kunnen worden gescheiden.11 Voor die gevallen heeft Eggens er terecht de nadruk op gelegd dat een bewust beoogde splitsing van eigendom en bezit niet kan worden bewerkstelligd door een eigenaar die het bezit wil verschaffen, maar het eigendomsrecht wil behouden of omgekeerd het eigendomsrecht wil overdragen, maar het bezit wil behouden. Hij heeft er de aandacht op gevestigd dat dergelijke afspraken met zichzelf in tegenspraak zijn.12 Dat neemt niet weg dat het kan gebeuren dat wel bezit wordt verschaft, maar geen eigendom wordt overgedragen – bijvoorbeeld in het geval van een nietige titel – maar ook in dergelijke gevallen beogen partijen wel degelijk een eigendomsoverdracht.13 De bedoeling om eigendom over te dragen is derhalve noodzakelijk voor de bezitsverschaffing, omdat de verkrijger niet enerzijds de pretentie van eigendom kan hebben, maar anderzijds een beter recht van een ander op de zaak kan respecteren. Bezit als pretentie van eigendom veronderstelt dat men geen beter recht van een ander duldt.14

Bovengenoemde leer, die uitgaat van een strikte coïncidentie van bezitsverschaffing en eigendomsoverdracht, moet evenwel niet in al haar gestrengheid worden doorgevoerd. In het bijzonder staat aan het bovengenoemde niet in de weg dat bij de overdracht van een onroerende zaak reeds bij de ondertekening van de notariële leveringsakte aan de koper de sleutels worden overhandigd, waardoor hem het bezit van de onroerende zaak is verschaft.15 De bezitsverschaffing geschiedt in een zodanig geval namelijk zozeer vooruitlopend op een aanstonds plaatsvindende overdracht dat van een innerlijke tegenstrijdigheid, zoals hierboven is verwoord, geen sprake is. De bezitsverschaffing geschiedt dan immers wel degelijk in het kader van de eigendomsoverdracht, zij het dat de eigendomsoverdracht door een formaliteit – inschrijving van de notariële akte – nog even op zich laat wachten. Partijen beogen in een dergelijk geval wel terstond een eigendomsovergang te bewerkstelligen. Zoals Hijma terecht opmerkt, is het opmaken van de leveringsakte een daad met een zodanig definitief karakter, die aan beide partijen de mogelijkheid biedt om op korte termijn de eigendomsovergang te bewerkstelligen.16 Dat zich bepaalde feiten kunnen voordoen op de dag van het opmaken van de leveringsakte of tussen dat moment en het moment van inschrijving van de akte, als gevolg waarvan de eigendom toch niet overgaat, doet daaraan niet af. In het passeren van de leveringsakte ligt volgens de verkeersopvatting namelijk zozeer besloten dat de eigenaar te kennen geeft zijn eigendomspretenties te laten varen ten gunste van de verkrijger, waardoor de koper wel degelijk als bezitter kan worden aangemerkt, hetgeen des te meer geldt wanneer de koopovereenkomst reeds voordien overeenkomstig artikel 7:3 BW is ingeschreven in de openbare registers.17

Anders ligt dit voor het eigendomsvoorbehoud, waarbij de vervreemder namelijk juist uitdrukkelijk zijn rechten voorbehoudt, waaruit volgt dat hij vooralsnog geheel niet bereid is zijn eigendomspretenties met betrekking tot de zaak te laten varen ten gunste van de koper. Terwijl de inschrijving van de leveringsakte bij de levering van een onroerende zaak slechts een administratieve hindernis vormt, waar partijen zich gewoonlijk niet om bekommeren, is de eigendomsovergang bij het eigendomsvoorbehoud niet slechts afhankelijk van een administratieve hindernis, maar van een onzekerder gebeurtenis, namelijk de betaling van de koopprijs door de koper. Terwijl met het opmaken van de leveringsakte ‘in feite (…) de transactie op het notariskantoor [wordt] afgerond’,18 ligt in het overeenkomen van het eigendomsvoorbehoud daarentegen juist besloten dat partijen de transactie vooralsnog niet volledig willen afronden, maar juist de eigendomsovergang willen uitstellen.19

Maar zelfs als men zou aanvaarden dat het mogelijk is om aan een ander het bezit van een zaak te verschaffen, ondanks het feit dat de vervreemder zijn eigendomspretenties niet laat varen, zou men tot de conclusie moeten komen dat een dergelijke situatie bij het eigendomsvoorbehoud niet aan de orde is, omdat het overeenkomen van het eigendomsvoorbehoud daadwerkelijk leidt tot een rechtsverhouding op grond waarvan de koper de zaak voor de verkoper houdt. De koper die instemt met een eigendomsvoorbehoud, geeft blijk van een erkenning en respectering van het eigendomsrecht van de verkoper. Zijn machtsuitoefening met betrekking tot de zaak berust niet op het feit dat hij pretendeert eigenaar te zijn, maar op het feit dat de verkoper bereid is geweest hem reeds voor voldoening van de verschuldigde tegenprestatie de macht over de zaak te verschaffen. Uit het feit dat de koper instemt met het eigendomsvoorbehoud en aldus het eigendomsrecht van de verkoper respecteert, in het bijzonder doordat hij bij zijn machtsuitoefening met de door de verkoper gestelde beperkingen rekening moet houden en gewoonlijk ook houdt, blijkt zijn houderschap. Daarmee ligt aan het eigendomsvoorbehoud een rechtsverhouding ten grondslag, op grond waarvan de koper de zaak vooralsnog houdt voor de verkoper, die daardoor niet alleen eigenaar blijft, maar ook bezitter.20 Op vergelijkbare gronden wordt naar Duits en Oostenrijks recht aangenomen dat de koper de zaak gedurende de periode van onzekerheid houdt voor de verkoper. Zo merkt Joost op dat de koper Fremdbesitzer is, ‘weil (…) der Käufer in Anerkennung des noch bestehenden Eigentums des Verkäufers besitzt.’21 De eerbiediging van het eigendomsrecht van de verkoper door de koper wordt bovendien afgeleid uit het feit dat de koper zich aan bepaalde Obhuts- en Sorgfaltspflichten met betrekking tot de zaak moet houden, teneinde het eigendomsrecht van de verkoper te waarborgen.22 Zo volgt volgens Bydlinski uit het feit dat de koper slechts de door de verkoper toegestane gebruiks- en genotsbevoegdheden kan uitoefenen, dat de koper geenszins ‘gleich einem Eigentümer frei mit der Sache verfahren’ kan.23 Vanuit het perspectief van de verkoper wordt opgemerkt dat de wil van de verkoper om tot betaling van de koopprijs eigenaar te blijven, ‘den Besitzwillen als wesensmäûigen Bestandteil in sich [schlieût], d.h. den Willen, die dem Inhalt des Eigentums entsprechende Stellung zur Sache zu haben.’24 Door anderen wordt doorslaggevend geacht dat de koper zich bereid heeft verklaard om onder bepaalde omstandigheden de zaak terug te geven aan de verkoper, waaruit blijkt dat hij het eigendomsrecht van de verkoper respecteert.25

De door Vriesendorp naar voren gebrachte argumenten leiden niet tot een andere conclusie. Zo merkt hij op dat ook bij het overeenkomen van een eigendomsvoorbehoud het doel van de koopovereenkomst gericht blijft op eigendomsovergang en derhalve sprake is van een rechtsverhouding waaruit voortvloeit dat het in beginsel niet de bedoeling is dat de zaak terugkeert bij de verkoper.26 Net als bij een gewone koopovereenkomst zou de koper derhalve bezitter worden. De vergelijking met de gewone koopovereenkomst gaat evenwel mank. Het bezit van de koper volgt daar immers logischerwijs uit het feit dat de koper ook eigenaar wordt. Bovendien moet de koopovereenkomst met eigendomsvoorbehoud niet worden vergeleken met een koopovereenkomst waarbij reeds voor betaling van de koopprijs de eigendom wordt overgedragen, maar met een koopovereenkomst waarbij de eigendom pas wordt overgedragen met de betaling van de koopprijs. Zoals in hoofdstuk 2 is betoogd, vormt het eigendomsvoorbehoud niet in die zin een uitzondering op het normaaltype dat de eigendom pas overgaat met betaling van de koopprijs, maar juist dat de koper reeds voor betaling van de koopprijs de macht over de zaak verkrijgt. De verkoper kan immers de levering ook uitstellen tot het moment dat de koper de koopprijs voldoet. Daaruit blijkt dat de macht van de koper over de zaak niet gebaseerd is op diens eigendomspretentie, maar enkel op het feit dat de verkoper bereid is geweest reeds voor de eigendomsovergang de koper de macht over de zaak te verschaffen. De koper is voor diens macht over de zaak derhalve afhankelijk van de bereidheid van de verkoper om hem voor vervulling van de voorwaarde de macht over de zaak te verschaffen, als gevolg waarvan de koper de zaak voor de verkoper houdt.27

Dat bij het eigendomsvoorbehoud sprake zou zijn van een rechtsverhouding die ertoe strekt dat de zaak niet meer terugkeert bij de verkoper, acht ik evenmin juist. Met het overeenkomen van het eigendomsvoorbehoud geven partijen te kennen dat de verkoper de zaak terug kan nemen, tenzij de koper de verschuldigde prestatie voldoet. Gedurende de periode van onzekerheid bestaat derhalve een rechtsverhouding die ertoe strekt dat de koper de zaak moet teruggeven aan de verkoper. Dat de koper in de regel door betaling van de verschuldigde koopprijs eigenaar wordt en de zaak dan niet hoeft terug te geven aan de verkoper, brengt geen wijziging in deze rechtsverhouding. Dat de koper de zaak dan niet hoeft terug te geven, heeft namelijk niet zijn oorzaak in de rechtsverhouding, maar juist in de omstandigheid dat de rechtsverhouding dan wegvalt doordat de koper eigenaar wordt van de verkochte zaak.28 Zolang de koper de verschuldigde prestatie echter niet voldoet, bestaat deze rechtsverhouding die de strekking heeft dat de koper de zaak aan de verkoper moet teruggeven.29

Evenmin kan het bezit van de koper gebaseerd worden op het feit dat de zaak ‘economisch’ al tot diens vermogen hoort.30 Daargelaten of dergelijke argumenten een rol kunnen spelen bij de bepaling van bezit of houderschap,31 kan niet gezegd worden dat de zaak vanaf de machtsverschaffing in economische zin reeds in het vermogen van de koper valt, nu hij de verschuldigde tegenprestatie nog geheel niet heeft geleverd. Weliswaar neemt zijn economische belang nadien met elke deelbetaling toe, maar dit economisch belang manifesteert zich nu juist in het eigendomsrecht onder opschortende voorwaarde, waarvan de koper zonder meer bezitter is.

Ook artikel 3:114 BW biedt geen argument voor het bezit van de koper.32 Hoewel de tekst van de bepaling in samenhang met artikel 3:91 BW op het eerste gezicht tot de conclusie leidt dat de koper inderdaad bezitter wordt, omdat de verkoper de koper in staat stelt de macht over de zaak uit te oefenen, die hij zelf over het goed kon uitoefenen, kan het bezit van de koper toch niet uit artikel 3:114 BW volgen. Volgens deze redenering zou een ieder aan wie de macht over de zaak wordt verschaft, bezitter van de zaak worden. Noodzakelijk voor de bezitsoverdracht van artikel 3:114 BW is dat de bezitter zijn macht ten aanzien van de zaak volledig laat varen ten gunste van de verkrijger, zodat deze vervolgens de zaak als een eigenaar kan gaan behandelen, zonder dat de vervreemder nog enige zeggenschap uitoefent over de zaak. Bij een eigendomsvoorbehoud is daarvan geen sprake, nu de eigenaar door het overeenkomen van een eigendomsvoorbehoud juist te kennen geeft dat hij zijn macht met betrekking tot de zaak nog niet wil laten varen, maar veeleer wil behouden totdat de koper de verschuldigde prestatie voldoet.

Bovendien kunnen ook geen argumenten worden ontleend aan de omstandigheid dat de wetgever een aantal bepalingen die betrekking heeft op bezitters van overeenkomstige toepassing heeft verklaard op de verkrijger uit hoofde van een overdracht onder opschortende voorwaarde, nu daaruit juist blijkt dat de wetgever de koper niet als bezitter beschouwde.33 Tot slot kan het bezit van de koper evenmin worden gebaseerd op de omstandigheid dat het voorbehouden eigendomsrecht niet meer dan een zekerheidsrecht is, hetgeen hier namelijk wordt bestreden, en evenmin op een gelijkenis met de koper van een onroerende zaak aan wie de sleutels reeds voor de overschrijving van de akte worden gegeven vanwege de hierboven aangevoerde verschillen tussen deze beide gevallen.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.